"Уйғур авази" гезити  16 сентябрь 2014 ж.

Нурлуқ сималар/ Қәмбәрханим Әмәт қизи Москва, Беҗин, Ташкәнт, Алмута шәһәрлиридә, шундақла бирқатар әлләр сәһнилиридә һүнирини көрситип, уйғурниң нәпис уссул сәнъитини өзгиләргә тонуштурған хәлқимизниң мәшһур пешивасидур.Қәмбәрханим 1914-жили тарихий Вәтинимизниң нахша-уссул макани —  Қәшқәр Кона шәһәр наһийәсиниң Ават йезисида сәнъәтхумар дехан аилисидә дунияға кәлгән.

Өткән әсирниң 30-жиллири Қәмбәрханимлар аилиси сабиқ СССР тәвәсигә көчүп чиқип, Қирғизстан, Қазақстан, Өзбәкстанниң бирқатар шәһәрлиридә яшап, навайчилиқ билән өз турмушини қамдайду.

Қәмбәрханим Алмутида оттура мәктәптә оқуватқанда, Ташкәнт сәнъәт  билим дәргаһиниң вәкиллири оқуғучи қобул қилиш үчүн келиду. Қәмбәрханим орунлиған шох, нәпис уйғур уссули комиссия әзалириниң диққитини бирдин өзигә тартивалиду. Әйнә шуниңдин көп өтмәй у емтиһан тапшуруп, оқушқа қобул қилиниду.

Ташкәнт уссул билим дәргаһида шу дәвирдики атақлиқ сәнъәткар, СССР хәлиқ артиси Тамара ханум уссул йетәкчиси еди. Қәмбәрханим шундақла ушбу билим дәргаһида Мукәрәмә Турғунбаева, Әли Ардобус қатарлиқ мәшһур сәнъәткарлардин билим алиду вә оқушини әла баһалар билән тамамлайду. 1934-жили Алмутида тунҗа қетим Уйғур драма театриға қобул қилинған яш талантлар қатарида йеңидин оқушни пүтәргән Қәмбәрханимму бар еди. Униң ойниған уссулини көргән режиссерлар, театр рәһбәрлиги Қәмбәрханимға апирин әйләп, зор ишәнчә бағлайду. Режиссер Җалалидин Асимов Қәмбәрханимға «Ним пәдә» уссулини үгитиду. Қәмбәрханим уни үгиниш җәриянида өз характериға маслаштуруп, һәрикәтлирини техиму бейитиду.

30-жилларниң ахирида Қәмбәрханим Ташкәнттики «Қизил байрақ» нахша-уссул ансамблиға ишқа орунлишиду. Мәзкүр ансамблида ишләш җәриянида у уссул ойнаш маһаритини техиму ашуриду, устаз сәнъәткарлардин зерикмәй үгиниду вә өз һүнирини талай қетим һәрхил сәһниләрдә намайиш қилиду.

Ташкәнттә Қәмбәрханим Қадир әпәнди дегән алий билимлик зиялиға турмушқа чиқиду. Уларниң қизи Улуқхан бир яшқа киргәндә, Ташкәнткә Москва уссул институтидин талант егилирини топлаш үчүн вәкилләр келиду. Өзбәкстанниң «Қизил байрақ» нахша-уссул ансамблидики 40тин ошуқ артист емтиһанға қатнишиду. Нәтиҗидә бу синақтин пәқәт үч кишила өтиду. Уларниң бири Қәмбәрханим еди.

Москвадики Қәмбәрханим оқушқа чүшкән билим дәргаһида җаһанниң даңлиқ алий оқуш орунлирида тәһсил көргән балет маһирлири, мәшһур балетмейстер-профессорлар савақ берәтти. Бу йәрдә рус вә башқа милләтләрниң уссуллири үгитиләтти. Балет нәзәрийәси өтиләтти. Һәр милләтниң уссул һәрикити, қияпити, ички һиссияти ипадилинидиған уссулларни үгиниш оңай болмисиму, Қәмбәрханим нишанға йетиш үчүн җанпидалиқ билән тиришиду. Талантлиқ уссулчи оқуштин қол үзмәй, концерт программилириғиму қатнишип жүрди. У бу дәргаһта СССР хәлиқ артисти, атақлиқ балет маһири Галина Улановадәк мәшһур устазлардин тәлим алиду.

1940-жили 1-май — униң задила есидин чиқмайдиған бир күн болди. Москва Иттипақлар өйиниң Колонна залида өткүзүлгән чоң концертқа Қәмбәрханимму тәклип қилинған. Тамашибинлар арисида шу чағдики СССР рәһбәрлири И.Сталин, В.Молотов, К.Ворошилов қатарлиқ көрнәклик әрбапларму бар еди.

Мәзкүр концертта сәһнигә чиққан Қәмбәрханим узун вә бай тарихқа, пүтмәс-түгимәс сәнъәт ғәзнисигә егә уйғур уссулини әҗайип жуқури маһарәт билән орунлайду.

Нәқ шу пәйттә Қәмбәрханим пүткүл СССРға тонулған еди. Шуниңдин кейин у өз кәсипдашлири билән Москвадики Маяковский мәйданида, Чайковский театр сәһнисидә вә Сталин намидики машина ясаш заводида өткүзүлгән чарә-тәдбирләргә қатнишип, уйғур уссулини, шу арқилиқ уйғурларни башқиларға тонуштуриду.

Қәмбәрханим аниси Зорихан вә сәнъәткар сиңлиси Гүлбәһрәм, қизи Улуқхан билән тарихий Вәтинимизгә қайтип кәлгәндин кейин, Чөчәктики уйғур уюшмисиға тәклип қилинип, униң тәркивидики паалийәт елип бариду.

Шу чағларда Үрүмчидә өткүзүлгән һәр милләт хәлқиниң сәнъәт көрүгидә Қәмбәрханим алтә қетим сәһнигә чиқип, әҗайип нәпис, шох уйғур уссуллирини иҗра қилған вә униң ойниған уссуллири тамашибинларниң давамлиқ алқиш садалириға еришип, көрүкниң биринчи дәриҗилик мукапитиға муйәссәр болған.

Қәмбәрханимниң ғайәт зор шөһрәтләр қазинишидики асасий сәвәп шуниңдин ибарәтки, у биринчи новәттә, хәлиқ сәнъитидин йетәрлик дәриҗидә тәлим алған. Миллий хаслиқ Қәмбәрханим иҗра қилған уссулларниң һәрбиридә җошқун намайән болған. Униң һәрбир нәпис, шох вә әвришим уссул һәрикитидин уйғур сәнъитиниң есил җәвһәрлири чақнап туридиғанлиғи һәрбир адәмни қайил қилған.

1947-жили 13-май күни Шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт бу диярдики сәнъәтни гүлләндүрүшкә төһпә қошқан атақлиқ сәнъәткарларни мукапатлаш жиғинида таллаш йәкүни бойичә үч артист — Қәмбәрханим алтун медаль, қалған икки сәнъәткар күмүч медаль билән тәғдирлиниду.

Өлкилик бирләшмә һөкүмәтниң муавин рәиси Әхмәтҗан Қасимий Қәмбәрханимға алтун медальни шәхсән өз қоли билән тапшуриду. Бу тиришчан, алийҗанап сәнъәткар Қәмбәрханимниң уйғур уссул сәнъитини техиму йүксәк егиз пәллигә көтәргәнлигиниң ярқин бир испатидур. Қәмбәрханим әҗайип талантлиқ уссулчи болупла қалмастин, актерлуқ маһарити биләнму тамашибинларниң мәдһийисигә сазавәр болған қабилийәтлик драма артисти еди. Униң 1939-жили Уйғур театрида «Анархан» вә башқа драмиларда асасий қәһриманлар образлирини яратқанлиғи мәлум. Кейин у уйғурлар диярида «Ғерип — Сәнәм», «Пәрһат — Шерин» оперилири һәм «Қанлиқ дағ» драмилиридики йетәкчи рольларниму муваппәқийәтлик орунлиған.

1945-жили Әйсабәг Алптекин уйғур яшлар сәнъәт өмигини қуруп, шу чағда Үрүмчидә мәркизий уйғур уюшмисида ишләватқан Қәмбәрханимни тәклип қилиду. 1947-жили Қәмбәрханим Шинҗаң яшлар сәнъәт өмиги тәркивидә Хитайниң ички өлкилиригә бариду. 60 кишидин тәркип тапқан мәзкүр сәнъәт өмиги Хитайниң Лянҗу, Шәңхәй, Нәнҗин, Хаңҗу вә Тәйвән қатарлиқ өлкә-шәһәрлиридә уйғур сәнъитиниң җәвһәрлирини өзиниң әҗайип нәпис уссуллири арқилиқ намайән қилиду.

Мәлуматларниң гувалиқ қилишичә, шу чағдики Хитай рәһбири Җаң Кәйши Қәмбәрханимни қобул қилған вә Хитайниң атақлиқ артистлириниң һәмралиғида Шинҗаң уйғур яшлар сәнъәт өмигиниң әзалириниң шәрипигә зияпәт бәргән.

1950-жиллардин кейин Қәмбәрханим өзиниң пүтүн күч-ғәйритини, билимини, мол тәҗрибисини уйғурлар дияриниң уссул сәнъитини гүлләндүрүшкә вә шагиртларни тәрбийиләшкә сәрип қилиду. У 1950-жили Ғәрбий-Шимал милләтләр институти сәнъәт факультетиниң мудирлиғиға тайинлиниду. Бу жиллири Қәмбәрханим җиддий издиниш, тиришип әҗир қилиш бәдилигә бир жүрүш уссул дәрисликлирини йезип чиқиду.

Мәлумки, устаз — өтмүш билән кәлгүсини бағлаштуридиған хасийәтлик һалқидур. Шу нуқтәий нәзәрдин алғанда, Қәмбәрханимни сәнъитимизниң өтмүшини бүгүнгә улиған, уйғур миллий сәнъити маарипиниң һулини салғучиларниң бири десәк, һеч мубалиғә болмайду.

1959-жили Шинҗаң институтиниң сәнъәт факультети қурулғанда, Қәмбәрханим бу алий билим дәргаһиниң ректори болуп тайинлиниду. У барлиқ қийинчилиқларға бәрдашлиқ берип, тинимсиз әмгиги билән Шинҗаң Сәнъәт институтиниң шәкиллинишигә һәм тәрәққий етишигә бир кишилик һәссисини қошиду.

Қәмбәрханим 1956-жили ХХҖ уссул мутәхәссислири делегацияси тәркивидә Кеңәш Иттипақини зиярәт қилди. Мошу сәпәр җәриянидики учришиш, пикирлишиш вә концертларни қоюш җәриянлирида икки дөләт сәнъәтчилири арисида тәҗрибә алмаштуруш, бир-биридин үгиниш имканийити туғулиду. Өз новитидә Қәмбәрханимму уссул ойнап, өз маһаритини хошна әл хәлқигә йәнә бир қетим намайән қилди.

Қәмбәрханим йеңи уссулларни үгиниш үчүн 1957-жили тарихий вәтинимизниң нахша-уссул бөшүги — Қәшқәргә бариду. У Кучардики Хелчихан исимлиқ уссулчидин «Чинә-тәхсә» уссулини үгинип, уни техиму бейитиду. Шундақла өткән әсирниң 50-жиллирида уйғур қизлириниң кәштә бесиш алаһидилигини асас қилип, «Азат заман», «Течлиқ уссулини» иҗат қилиду.

1961-жили Үрүмчидә өткүзүлгән пешқәдәм сәнъәткарларниң чоң сәнъәт кечилигидә Қәмбәрханим өзи иҗат қилип, сәһниләштүргән уссуллардин «Ошшақ», «Сили хараҗ», «Тәхсә уссули» қатарлиқ ялғуз кишилик уссулларни, шундақла пешқәдәм сәнъәткар Абдугүл билән «Назирком», «Даванчиң», «Яригүлла» қатарлиқ ләпәрләрни жуқури маһарәт билән иҗра қилип, тамашибинларниң зор алқиш садалириға сазавәр болиду. Бу уссуллар та һазирғичә сәһнидин чүшмәй келиватиду.

Қәмбәрханим ХХҖ Сәясий мәслиһәт кеңишиниң һәйъәт әзаси болуп сайлинип, дөләт ишлириғиму арилашти. Әпсуски, 1966-жили ХХҖ миқиясида башланған мудһиш «мәдәнийәт инқилави» башқиларға охшаш Қәмбәрханимғиму зор балаю-апәтләрни елип кәлди. У ялған боһтанлар, ойдурмилар билән әйипләнди, җин-шәйтан дәп атилип, сазайә қилинди, һақарәтләнди. Хизмәттин һайдилип, еғир җисманий әмгәккә селинди.

Мудһиш «Мәдәнийәт инқилави» ахирилашқандин кейин Қәмбәрханимниң салаһийити әслигә кәлтүрүлди. У йәнә қизғинлиқ билән сөйүмлүк кәспи бойичә ишләшни давам қилди.  Мошу йәрдә ШУАРдики Зәйнәп Сабит, Мәрийәм Насир, Хелчәм Сидиқ, Рәйһан Аблиз, Аблимит Тохти вә башқиму көплигән даңлиқ уссулчиларниң һәм уссул тәтқиқатчилириниң нәқ шу Қәмбәрханимниң шагиртлири екәнлигини алаһидә тәкитләш лазимдур.

Қәмбәрханим Шинҗаң Сәнъәт институтиниң ректори хизмитидин ташқири, ШУАР Сәясий мәслиһәт кеңишиниң 4-, 5-, 6-новәтлик комитетиниң муавин рәиси, ХХҖ Сәясий мәслиһәт кеңишиниң 2-, 3-, 4-, 5-, 6-новәтлик комитетиниң даимий әзаси, ХХҖ уссулчилар җәмийитиниң муавин рәиси, ХХҖ Әдәбият-сәнъәтчиләр җәмийитиниң муавин рәиси охшаш салаһийити зор дөләт ишлириға иштрак қилди.

ШУАР уйғур уссул сәнъитиниң һулини салғучиларниң бири, бүйүк сәнъәткар Қәмбәрханим 1994-жили 13-январь күни еғир ағриқтин кейин мәңгүлүк уйқиға кәтти. Уйғур хәлқи өзиниң сөйүмлүк сәнъәткаридин айрилған болсиму, униң ишини миңлиған шагиртлири мунасип давамлаштурмақта.

Ядикар САБИТОВ.

http://uyguravazi.kz/?p=14939#more-14939