«Уйғур авази» гезити , 4 май 2017 жил

Өткән әсирниң 70-жиллири мениң «Өлмәс болуп туғулғанлар» пьесамни Уйғур театриниң бәдиий кеңишидә төрт қетим муһакимә қилди. Қайси пикир асасида түзитишни билмәй, ахири «Болдила!», дәп әсәрни қолтуғумға қисип, орнумдин турушимға, бәдиий кеңәш әзаси, Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти Ризвангүл Тохтанова «Һәрхил пикирләр көпийип кәтти. Болди, йетиду! Униңдин көрә пьесини тамашибинға һавалә қилайли. Яш язғучи-драматургни қачуруп қоймайли, йәнә. Камчилиқлири болсиму, «Көч жүрә-жүрә түзилиду әмәсму», дәп ойидикини йошурмай, очуқ ейтти. Бу мениң үчүн наһайити қиммәт пикир еди.

Кейинирәк, мән бу адил, ақ көңүл сәнъәткарниң меһир-шәпқитигә талай бөләндим. Мана, аридин бирнәччә жил өткәндин кейин, әйнә шу қәлби дәрия, меһриван-ғәмхорчи сәнъәткар тоғрилиқ хатирә йезиш маңа буйрупту. Илгири Ризвангүл һәдә билән көрүшүп, сөһбәтлишип жүрсәмму, у яқ һәққидә көп нәрсиләрни билмәйдекәнмән. Шуңлашқа даңлиқ сәнъәткарниң оғли, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби, тонулған режиссер Ялқунҗан Шәмиев билән учришип, узақ муңдаштим.

— Анам һәққидә аңлиған вә өзәм беваситә көргән-билгәнлиримни өз әйни бойичә ейтип берәй, — дәп у гәпни жирақтин башлиди. – Мана йәнә баһар кәлди. 1-май күни ғәмгүзар анамниң туғулғиниға йүз жил толди. «Сән мениң пәхрим!», дәп пешанәмдин сөйүп, бөләкчила мәғрурлинип кетидиған пасибанимниң нурлуқ қияпитини сеғиндим. У биздин қанчә жирақлашқансири, шунчә миннәтдарлиғимни изһар қилғум келиду. Анам ата-анисидин алған даналиқни биз, пәрзәнтлириниң, қәлбигә сиңдүрүп, аңлиқ тәрбийә бәрди. Шәхсән мениң сәнъәткар болуп йетилишимгә көп әҗир сиңдүрди. У шундақла рәмити дадам – Қазақстанниң хәлиқ артисти Әхмәт Шәмиевниң пәқәт вападар ярила әмәс, тәләпчан устази болған еди. Дадам рәмити йезишниму, оқушниму билмәттекән. Апам дадам билән аилә қурғандин кейин, униң саватини ечип, дәсләп һәрипләрни, пәйдин-пәй оқушни һәм йезишни үгитипту. Қисқиси, апам билән дадам миллий сәнъитимизниң йүксилишигә ғайәт зор төһпә қошқан миллий театримизниң алтун түврүклири еди десәм, мубалиғә болмайду.

Өз мәзгилидә Әхмәт Шәмиев «Анархан» спектаклида Сайитниң ролини иҗра қилса, Ризвангүл Тохтанова Гүлзариниң обризини гәвдиләндүрди. Әнди «Аршин малаланда» Әхмәт Шәмиев – Әсқәр, Ризвангүл Тохтанова – Җанан, «Ғерип — Сәнәмдә» — Әхмәт  Шәмиев – шаһ Аббас, Ризвангүл Тохтанова – Мәликә ролини бабиға йәткүзүп иҗра қилип, тамашибинларниң алқишиға бөләнгәнлигини яхши билимән. Әр-аял сәнъәткарларниң аңлиқ һаяти муқәддәс сәһнидә биллә өтти. Ата-аниси тоғрилиқ өзиниң иллиқ әслимилири билән ортақлишиватқан сөһбәтдишим Ялқунҗан Әхмәт оғли Шәмиевму мошу җаниҗан театримизда өсүп, йетилди. Чоң әвлат сәнъәткарлиримизниң тәрбийисини көрүп, уларниң дуасини алди.

— Әтә-ахшими апамниң ейтқан нахшисини ата-аниси зоқ билән тиңшаттекән, — дәйду Ялқунҗан гепини давамлаштуруп. – Азнибақи бовам қизиға ақ йол тиләп, дуасини бәргәнлигини апам рәмити пәқәт бизгила әмәс, театр артистлириғиму талай сөзләп бәргән. 1934-жили «Алмутида уйғур миллий театри ечилғидәк!» дегән хуш хәвәрни аңлиған апамниң ата-аниси қизи Ризвангүлни Алмутиға әвәтиду. Қобул қилиш комиссиясиниң рәислири, драматурглар Җалал Асимов билән Абдулһәй Садиров йезидин кәлгән он йәттә яшлиқ қизни дәсләп нахша ейтқузуп, авазини тиңшап көрүпту. Андин уйғур кеңәш әдәбияти асасчилириниң бири Өмәр Муһәммәдийниң шеирлирини ипадилик оқутупту. Уйғур драматурглири һеч иккиләнмәй, бой-турқи егиз, қәдди-қамити келишкән, авази җараңлап турған, артист болушқа лайиқ Ризвангүл Тохтановани театрға ишқа қобул қилипту.

Театрниң йеңи мәвсүми «Анархан» спектакли билән ечилғанда, Хеличәм Илиева Гүлзариниң ролини иҗра қилиши керәк екән. Туюқсиз у ағрип қапту. Җалал Асимов артистларни жиғип, улардин «Гүлзариниң ролини әнди бүгүн ким ойнайду?» дәп сориғанда, апам көпчилик арисидин үзүлүп чиқип, «Мән ойнаймән. Ейтидиған нахшисиниң сөзиниму ядқа билимән!» дәпту.

Ризвангүл Тохтанова он йәттә йешидин тартип та һөрмәтлик дәм елишқа чиққичә Уйғур театриниң сәһнисидә Гүлзарә ролини йүксәк дәриҗигә көтирип, тамашибинларниң иллиқ алқишиға бөләнди. Қисқиси, бу роль артистниң шан-шөһрити, аброй-инавитини ашурди.

Ризвангүл Тохтанова 1936-жили язғучи-драматург Ғ.Мүсреповниң «Қозы Көрпеш Баян сулу» қоюлумида Баян ролини гәвдиләндүргәндә, пьеса муәллипи Ғәбит Мүсрепов актрисиниң сәһнидики маһаритигә қайил болуп, апирин ейтқан еди. У шундақла Б.Александровниң «Малиновкидики той» комедиясидики — Яринка, И.Поповниң «Аилә» спектаклидики — Мария Александровна, М.Горькийниң «Зыковлар» драмисидики — Софья Ивановна, В.Шекспирниң «Оттелосидики» Эмилия обризини ярқин ечип берип, сәнъәт мухлислириниң алқишиға еришти.

Умумән, сәнъәткарниң сәнъәткә болған иштияқи 50 жил мабайнида қилчә суслашқини йоқ. У яратқан образлар адәмгә ғайәт зор бәдиий зоқ беғишлатти. Ризвангүл Тохтанова көплигән баш рольларни иҗра қилиш билән биллә, Уйғур театриниң тарихидики мисли көрүлмигән еғир шараитларда Улуқ Вәтән уруши вә униңдин кейинки тиклиниш жиллирида театрниң концерт паалийити билән жирақ вә йеқин чәт әлләрдә гастрольлуқ сәпәрләрдә болуп, уйғур сәнъитини тонутушқа зор төһпә қошти. У асасән хәлиқ нахшилирини ейтишни яхши көрәтти. Бүйүк композитор Қуддус Ғоҗамияровниң «Течлиқ сази» нахшисини иҗра қилип, тамашибин алқишиға бөләнди.

Уруш жиллири уйғур сәнъәткарлири үчүнму еғир вә синақ жиллири болди. Уйғур театри Челәктә паалийәт елип барған мәзгилләрдиму артистлиримиз келәчәккә болған үмүт-ишәнчисини йоқатқан әмәс. Роһий чүшкүнлүккә берилмәй, миллий театримизни сақлап қелишқа бар күч-қувитини, ихтидарини сәрип қилди.

Ризвангүл Тохтанованиң уйғур кәспий сәнъитини риваҗландуруштики бебаһа әмгиги мунасип баһаланди. 1945-жили униңға Қазақстан ССРниң хизмәт көрсәткән артисти пәхрий атиғи берилди. Шундақла у «Һөрмәт Бәлгүси» ордени, бирқанчә тәвәллудлуқ медальлар вә көплигән Пәхрий ярлиқлар билән мукапатланди.

— Өткән әсирниң 60 – 70-жиллири бизниң өй сәнъәткарлар мәркизи болған, — дәп әсләйду Ялқунҗан. – Өйүмизгә артистлар, язғучи-шаирлар пат-пат келидиған. Апам уларниң һәммисини иллиқ қарши елип, меһман қилатти. Рәмити қәлби дәрия, виждани пак, иман-номуси рошән, алиқини очуқ, кәң дәстиханлиқ аял еди. Бәзи вақитларда нан алғидәк пули болмисиму, холум-хошнилардин уни-буни әкирип, өйгә кәлгән меһманларни хуш чирай узитатти.

Сәнъәткар ана мағдир-мадари кәткәндә оғли Ялқунҗан билән келини Гүлбаһар Әхмәдиевани вә нәвриси Ядикарни йениға олтарғузуп: «Һаятимниң давами – силәр. Туғулған жутум Азатни унтумаңлар. Бу пани дунияда иман нурини издәңлар. Хәлиққә хизмәт қилишниң өзи бир ибадәт. Сәһнә маһирлири һәрқачан бәхит-саадәт мәшъилини йеқиши керәк. Ана тил, миллий сәнъәт вә тарихни қәдирләп, бизниң пешанимизгә йезилған шу қәдрийәт-бәхиттин айрилмайли! Мән хәлқимгә бүк-барақсан алмилиқ беғимни, үзүмзарлиғимни қалдуруп кетип баримән. Бу узун сәпәр… Актер – театрниң алтун түврүги…» дәп анилиқ вәсийитини қалдурған екән.

… Мән чүш көрүптимән. Уйғур театриниң алтун түврүклириниң бири, талантлиқ сәнъәткарниң роһи 100 жиллиқ тәвәллудида өзиниң исми қоюлған кочини  издәп, Азат йезисиға кәпту. Бирақ издигинини тапалмай, пәрванә болуп жүргидәк. Азатлиқлар жутдишиға «Әйнә әву коча сизниң намиңизда атилиду», дәп ейталмай, көзлирини йәргә қадап турғидәк. Буниңдин мәйүсләнгән Роһ Алмутиға қайтип келип, Уйғур театриға кирип кетип барғидәк…

Әхмәтҗан ҺАШИРИ,язғучи-драматург, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби.

СүрәтЛӘРДә: 1. Р.Тохтанова Ә.Шәмиев билән. 2. Р.Тохтанова бир топ сәнъәткарлар арисида.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=29606