«Уйғур авази» гезити, 08 сентябрь 2016 ж.

80 жилдин ошуқ тарих­қа егә Уйғур театрида бүгүнки күнгичә бирқанчә сәнъәт маһирлириниң су­ла­лиси йетилип чиққан болса, уларниң арисида Әхмәдиевлар сулалисиниң орни алаһидә. Чүнки бу сулалиниң башламчиси, киндик қени әзизанә Қәш­қәрдә төкүлүп, тәләйсиз тәғдирниң язмиши түпәйли  миңлиған қериндашлири қатарида қутлуқ маканини ташлап, Қазақстан дияриға көчүп чиққан Абдрим Әхмәдийниң җараңлиқ авази жирақ өтмү»штә шу җәннәттәк гөзәл топрақниң сирлиқ қойнида туғулуп, униң сехирлиқ асминида муңлуқ муқам-нахшилирини яңратқан Һелим-Селим, Ахунум Карушаң, Аман­нисахан вә Назугумниң  жүрәк садалирини биз­ниң жүрәклиримизгә улап, жирақта яшисақму қәл­бимизгә бәк йеқин бу диярға йәниму мәһлия қилип, сәнъәткә ашиқ дилларниң тәшналиғиға тамча судәк мәлһәм болған әмәсму! Улуқ муқамчи-намайәндиләрниң әсирләрдин қалдуруп кели­ватқан бай сәнъәт ми­рас-аманитини келәчәк әвлат­ларға  йәткүзүшни өзи­ниң шәрәплик борчи дәп чүшәнгән Өзбәкстан хәлиқ артисти Абдрим Әхмәдий билән униң өмүрлүк җүпти Туранқиз Зәйнахунова  иккиси сәнъәтниң ишқида өзлирила көймәй, бу отни пәрзәнтлири — Қазақстан хәлиқ артисти Мурат, көп жиллар Өзбәкстан Дөләт телевидение вә радио аңлитиш комитетиниң йени­дики уйғур ансамблида паалийәт елип барған Полат, Өзбәкстан, Қувәйт дөләт консерваториялириниң профессори, виолончель әс­вави бойичә сазәндә һәм устаз Арзигүл, 40 жилдин буян Уйғур театриниң сәһнисидә һәрхил образлар галереясини яритип келиватқан Гүлбаһар, нәврилири — Қазақстан эстрада юлтузи, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби  Дилназ, «Яшлиқ» топиниң йетәкчиси Дилшатниң қәлбигә туташ­туруп, сәнъитимизниң тәрәқ­қиятиға зор һәссә қошуп келиватқан Әхмәдиевлар сула­лисиниң йетилип чиқишиға зәмин яратти.

Мениң бу мақаләмниң қәһримани — әйнә шу сулалиниң әзаси, Абдрим Әхмәдий билән Туранқиз Зәйнахунованиң кәнҗиси, бүгүнки күндә өзиниң 60 яшлиқ тойини нишанлаватқан талантлиқ актер, устаз, әҗайип дилкәш инсан Гүлбаһар Әхмәдиева. Бу исим яшлиқ чағлиримдин қулиғимға сиңип, Гүлбаһар һәдини сәһнидики образлири арқилиқ тонусамму, кейинки жилларда театрда ишләватқачқа, униң кәмтар, меһриван инсан екәнлигини йеқиндин тонуп, тәвәллуди һарписида өзәм бәк һөрмәтләйдиған бу сәнъәткарниң иҗат йолини «зиярәт қилиш» нийитидә қолумға қәләм алдим.

Байқаймәнки, иҗаткарлар, сәнъәткарлар һәққидики көп­лигән мақалиларда, уларниң кичигидин артист яки шаир болушни арман қилғанлиғи тәкитлиниду. Лекин Гүлбаһар һәдиниң сәнъәткә болған муһәббити техи туғулмайла, аними, талантлиқ актриса һәм нахшичи Туранқизниң жүригиниң астида ятқан чеғида, ойғанған болса керәк. Шуңа у үч йешидин башлап ата-аниси билән биллә Үрүмчидики хәлиқ театриниң сәһнисидә қоюлумларға қатнишиду вә театр нәпәсини сезип, сәһнидә чоң болиду. Кичигидин назук Гүлбаһар ағ­рип қалған пәйтләрдиму ани­синиң нахшилирини тиң­шашни яқтуратти. Ани­си бабиға йәткүзүп ейтқан муңлуқ уйғур хәлиқ нах­шилири униң жумран жүригигә тәсир қилип, ағриғиға дава тапқандәк болатти…

Тәғдир қайними Әхмә­дийләр аилисини Үрүм­чидики өз өйидәк болуп кәткән театрдин, бир қорада бир аилиниң әзалиридәк өм яшаватқан артистлардин айрип, жирақ Алмутиға елип кәлсиму, уларниң жү­рәклиридики сәньәткә болған иштияқтин айралмиди. Әй­нә шу сәнъәткә дегән чәксиз муһәббәт ата-аниси билән биллә балилириниму яқа жутларға үгинишниң қийинчилиқлирини йеңишкә үгитип, улар  мәктәптики сәньәт һәвәскарлар өмәк­лиригә қатнишип, һәрхил мәйрәмләрдә нахша ейтип, өз маһаритини намайиш қилишқа башлайду. «Ата-анам өйгә меһман чақирса, биз уларға концерт қоюп берәттуқ. Мурат акам скрипка чалатти, һәдәм Арзигүл пианинода ойнатти, кичигимдин уссулчи болушни арман қилғачқа, мән уссул ойнаттим. Бәзидә һойлиларда концерт қояттуқ», дәп у күнләрни сеғиниш ичрә әсләйду Гүлбаһар һәдә.

Шу жиллири кичик Әхмәдийләрниң нахша ейтип, уссул ойнаш маһаритигә қайил болған қазақ хәлқиниң мәшһур кинорежиссери, СССР хәлиқ артисти Шә­кен Айманов Гүлбаһар билән акиси Муратни өзи чүшәрмәкчи болған «Тақиялы периште» комедиясигә тәклип қилиду.

Пәрзәнтлириниң бойи­ди­ки талант қушиниң қа­ни­тини сийпап, пәрвиш қилишни ойлиған ата-аниси балилириниң һәммисини К.Байсейитова намидики музыка мәктивигә елип кәлсиму, уларниң арисидин пәқәт Арзигүл бу сәнъәт дәргаһида оқуш бәхтигә муйәссәр болиду.

Һәр адәмниң жүрәк қатламлирида бир сехирлиқ сир ятса керәк. Бу әҗайип сирға толған сандуқта қанчә арзу-арманлар бар десиңизчу?! Сәнъәт әйнә шу сир сандуғиниң теги­дин парлап янған йоруқ юлтузға охшайду. Адәмниң бойидики Алла бәргән талант дегән мошуду, бәлки… Әйнә шу талант Гүлбаһар Әхмәдиевани сехирлиқ сә­нъәт дуниясиға башлап, арзу-арманлириниң рояпқа чиқишиға интилдуриду. У кичигидинла мәшһур уссулчилар Һавахан Әзизова, Мукарәм Турғунбаеваниң сәһнидики аққуш кәби әв­ришим һәрикәтлиригә һәвәс­линип, уссулчи болушни арман қилсиму,   бу армини әмәлгә ашмиди. Чүнки дадиси сөйүмлүк қизиниң нахшичи болушини халиса, аниси Гүлбаһарниң сәнъәткар болушиға қәтъий қарши еди. «Анамниң ейтишичә, мән кичик чеғимда икки ай гастрольлуқ сәпәрдә болуп кәлгән анамни тонумиған екәнмән. Анам һәрдайим: «Мән артист болуп силәргә меһримни толуқ бөләлмидим, гастрольларда жүрүп яхши қаралмидим», дәтти. У мениң һәмширә болушумни халатти. Шуңа оттура мәктәпни түгитип, А.Н. Островский намидики Ташкәнт Дөләт театр вә рәссамчилиқ институтиға һөҗҗәтлиримни тапшурғинимда, анам рән­җип, мениң билән икки ай сөзләшмигән. Мән рус тиллиқ мәктәптә оқуғачқа, өзбәк тилидин қийнилип, институттин чиқип кетимән дегинимдә, анам хошал болуп кәткән еди. Амма бәрибир анамниң дегинидәк болмиди. Қийналсамму, арминимға йетиш үчүн, өзбәк тилини үгәндим. Меһриван анам сәнъәт йолиниң нәқәдәр еғирлиғини билгәчкә, мени айиған екән, уни кейин чүшәндим», дәйду һаятини мәшәқәтлик сәнъәт йолида өткүзүватқан Гүлбаһар һәдә.

Анисиниң қарши болушиға қаримай, тәләй юлтузи янған Гүлбаһар Әхмәдиева мәзкүр институтниң театр вә кино актери факультетиға оқушқа чүшүп, Өзбәкстанниң хизмәт көрсәткән сәньәт әрбаби, профессор Н.И. Тимофееваниң синипида тәһ­сил көриду. Гүлбаһар Әхмәдиева иккинчи курстин башлапла һәрхил үзүндиләрдә ойнап, устазлириниң көзигә чүшүшкә башлайду. У үчинчи курста оқуватқан чеғида, «Актер маһарити» пәнидин дәрис беридиған устази курс студентлирини Виктор Гюгониң  «Король забавляется» трагедияси асасида чүширилидиған те­ле­спектакльда роль ой­наш­қа таллавелиш үчүн телевидениегә апириду. «Ота­жон!» дегән бирла еғиз сөзни ейтип жүгрәп чиққанда, көзлиридин тарамлап яшлар аққинини көрүп, Гүлбаһар Әхмәдиеваниң сиртқи гөзәл қияпитигила әмәс, актерлуқ маһаритигә қайил болған СССР хәлиқ артисти Яқуп Ахмедов: «Баш рольни мошу қизға берәйли», дәп униң намзитини таллайду. Әтиси институтниң ректори Гүлбаһар Әхмәдиеваниң мәз­күр телеспектакльдики баш қәһриман Бланш ролиға тәклип қилинғанлиғини елан қилиду. Яш студент үчүн телеспектальда СССР хәлиқ артисти Яқуп Ахмедов, Хамза Умаров, Светлана Норбаева кәби сәнъәт намайәндилири билән партнер болуш, бир тәрәптин чоң җавапкәрликни тәләп қилса, иккинчи тәрәптин зор бәхит еди. Нәтиҗидә у өз ролини утуқлуқ елип чиқти. Чоң сәнъәткә ташлиған бу кичик қәдәмдә мәшһур сәнъәткарлар билән биллә роль ойнаш Гүлбаһар Әхмәдиевани техиму илһам­ландуруп, сәнъәт көкидә егиз пәрваз қилишиға иҗабий тәсир йәткүзгәнлиги талашсиз. 4-курсни пүтириш алдида Москвадин СССР хәлиқ артистлири, мәшһур режиссер Сергей Герасимов билән талантлиқ актер Михаил Пуговкин келип, ВГИКта (Пүткүлиттипақлиқ дөләт кинематография ин­сти­тути) Кеңәш Итти­пақи тәркивидики 15 җумһурийәттин бирдин адәм оқуйдиған эксперименталлиқ топқа студент таллиғанда, Гүлбаһар Әхмәдиеваниң нам­зити өтиду. Лекин буниңға йолдиши Ялқунҗан қарши болуп,  ВГИКта оқуш арми­ниға йетәлмәйду.

Институтта оқуш җәрия­нида Гүлбаһар Әхмәдиева өзигә берилгән рольларни яхши ойнашқа тиришип, емтиһанлардин сүрүнмәй өтсиму, көңлидә дайим бир мәйүслүкни һис қилиду. Чүнки емтиһан пәйтлиридә башқа студентларниң анилири келип қатнишип, балилирини қоллап-қувәтлисә, қизиниң артист болушини халимиған ана қизи оқуватқан дәргаһқа бирәр қетимму қәдәм таш­лимайду. У анисини дипломлуқ спектакльға тәк­лип қилғинида, анисиниң: «Сиз өзбәкчә сөзләләмсиз? Мән уюлуп қалмай», дегән сөзлири уни техиму тиришип ишләшкә дәвәт қилиду. Шу қетим икки спектакльда өз рольлирини жуқури дәриҗидә орунлиған Гүлбаһар Әхмә­диева, комиссия әзалиринила әмәс, анисиниму қайил қилип, дуасини алиду.

Әзиз анисиниң шу дуа-тилиги болса керәк, бесип өткән иҗадий йолида  Гүлбаһар театрниң алтун фондидин орун алған Ч.Айт­матовниң «Ақ кемә» әсәридики — бала, Җ.Асимов, А.Са­дировниң «Анархан» музыкилиқ драмисидики — Ләйлихан, Н.Думбадзениң «Прокурорниң ярдәмчиси» драмисидики — Марика, Ш.Баш­бековниң «Төмүр хо­тун» җиддий комедия­си­дики — Аламәт, С.Әхмәт­ниң «Келинләр қозғилиңи» комедиясидики — Нигара, У.Шекспирниң «Король Лир» паҗиәсидики  —Карделия, Һ.Ния­зийниң «Майса­риниң иши» музыкилиқ коме­дия­сидики — Майсарә, И.Сат­таров, В.Дьяковниң «Ғе­рип-Сәнәм» музыкилиқ дра­ми­сидики — Айим мә­ликә, А.П. Чеховниң «Али­чилиқ бағ» драмисидики Раневская охшаш һәрхил образлар галереясини жуқури маһарәт билән яритип, театр­­шунасларниң жуқури баһасиға, җамаәтчиликниң һөрмәт-еһтирамиға еришти. Акт­риса үчүн ойниған һәммә рольлири сөйүмлүк вә иссиқ, әлвәттә. Шундиму Гүлбаһар Әхмәдиева үчүн театримизниң сәһнисидә ярат­қан дәсләпки обризи — Ч.Айтматовниң «Ақ кемә» әсәридики бала ролиниң орни алаһидә.

— Бу рольни режиссер башқа актер билән ишлисиму, мән репетиция пәйтидә залда олтирип, бу мениң ролим екәнлигини қәлән һис қилғандим. У чағда балам кичик еди. Мән 3 саатта бир баламни емитиш үчүн автобуста өйгә берип-келип жүрүп, сөзләрни ядлап, мәшиқләндим.  Мурат акам­ниң мени театр фойесида учритип: «Сиз өзиңиз назук, бу сизниң ролиңиз әмәс» дегинигиму қулақ салмидим. Ахири режиссер маңа қайил болуп, шу рольни сәһнигә елип чиқтим. Аридин аз күн өтүп, һели мәрһум актер Султан Исрайилов М.Әвезов намидики театрда өткән бир жиғиндин келип: «Сизни чоң артистлар, режиссерлар махтиди», дәп мени техиму хошал қилған еди. Шу роль йол ечип, маңа мәшһур режиссер Әзербәйжан Мәм­бетов «Анархандики» Ләй­лихан ролини ишәш қилип тапшурған. Шу улуқ сәнъәткарларниң үмүт-ишәнчисини ақлап кели­ватқан болсам керәк, өткән жили Ялқунҗан Шәмиев сәһниләштүргән, дуния дра­матургиясидә асаслиқ орунға егә А.П.Чеховниң «Аличилиқ бағ» җиддий комедиясидики баш қәһриман — Любовь Андреевна Раневская ролини ойнаш бәхтигә муйәссәр болдум. Бүгүнки күндиму өз актуаллиғини йоқатмиған «Аличилиқ бағдин» кейин һаятқа башқичә қарайдиған болдум. Чеховниң әсәридә роль ойнаш чоң сәнъәт мәктивидин өтүш екәнлигигә көз йәткүздүм», — дәйду Гүлбаһар һәдә зор мәмнунийәт илкидә.

Һәқиқәтәнму, А.П.Чехов­ниң әсәридә баш рольни ойнаш — һәрқандақ актер үчүн зор бәхит. Шу пәйт Раневская-Әхмәдиеваниң туғулуп өскән, яшлиғи өткән, оғли Гриша вапат болған имениесини бериветишни әқлигә сиңдүрәлмәй, көз­лиридә яш пақириған сәһ­нидики қияпити көз алдимға кәлди. Қәтъий яхши яки қәтъий яман характерлиқ образ дәп ейтишқа бол­майдиған Раневская обризини Әхмәдиева бар қәлби билән чүшинип, туғулуп өскән иссиқ угиниң қанчилик әзиз екәнлигини намайән қилишта сәһнидики ролиниң һиссият билән пафосқа толған монологлирини өз һиссиятиға орап тамашибин қәлбигә йәткүзәлиди. Сәнъәткар бир өмүр улуқ Алланиң қудрити билән  берилгән таланти арқилиқ сәнъәт чоққилирини беқиндуруш үчүн яшап хизмәт етидекән, Гүлбаһар һәдә үчүн Раневская ролиниң  техи сәнъәттики чоққиси әмәслигигә һеч гуманим йоқ.  Уни алда техиму егиз сәнъәт чоққилири — техи­му сөйүмлүк образлар күтүватқанлиғи чоқум.

Гүлбаһар Әхмәдиеваниң иҗадий паалийитигә тохтал­ғанда, униң хәлиқара фес­тиваль вә конкурсларниң, Қазақстан Ленин комсомоли мукапитиниң лауреати «Яш­лиқ» вокал-чалғу әсваплар ансамблиниң солисткиси сүпи­тидиму көплигән гас­троль­луқ сәпәрләрдә болуп, уйғур сәнъитини җаһан сәһнисидә тонутушқа төһпә қошқанлиғини ейтип өткән орунлуқ.

— Мениң «Яшлиққа» келишим тәсадипи болди. Бала билән декретлиқ отпускида едим. Мурат акам телефон қилип, «Яш­лиқниң» «С песней по жизни» намлиқ көрситишкә чүшидиғанлиғини ейтип, «Биринчи муһәббитим» нах­шисини өзигә қошулуп, иккинчи аваз билән орунлап беришимни өтүнди. Мән җавап бәргичила, у: «Сиз ейталайсиз», дәп маңа ишинидиғанлиғини билдүрди. Мән қарши болмидим. Ундақ болуши һәм мүмкин әмәс.  Чүнки әркә өскән мени кичик чеғимда көтирип баққан Мурат акам маңа һаятта үлгә, сәнъәттә кумир болди. Шуңлашқа сәнъәт йолида йәткән утуқлиримда Мурат акамниң үлүши барлиғи талашсиз, — дәйду Гүлбаһар һәдә гөзәл яшлиқ чағлирини әсләп.

Кейинки жилларда Гүл­баһар Әхмәдиева өзиниң иҗадий паалийитини педа­гогикилиқ паалийәт билән утуқлуқ  бағлаштуруп, он жил мабайнида Т.Жүргенов намидики Қазақ Миллий сәнъәт ак адемиясидә Уйғур театри үчүн келәчәк яш актерларниң икки топини тәйярлап йетилдүрди.

— Устаз болушни һеч ойлимиған едим. Дадам аләмдин өтүп, җудалиқ һәсритидә роһий чүшкүнлүккә берилип, жиғлап жүргән күнләрниң биридә, мәзкүр академияниң актерлуқ маһарәт кафедрисиниң рәһбири, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән артисти Раһиләм Мәшүрова һәдиси билән бизниң өйгә тәзийә билдүрүп кәпту. У мениң солғун чирайимни көрүп, башқа бөлмигә чақирип әкирдидә, хелә җемиләп, келәчәк сәнъәткарларға билим беришни тәклип қилди.  Шундақ қилип, Раһиләм Мәшүрованиң тәк­ливи һәм ярдими билән устазлиқ паалийитимни баш­лавәттим. Маңа устазлиқ кәсипниң қир-сирини үгитип, бүгүнгичә қоллап-қувәтләп келиватқанлиғи үчүн бу әзиз инсанға миннәтдарлиғим чәксиз, — дәйду Гүлбаһар һәдә.

Бүгүнки күндә у өзиму шагиртлириниң сәһнидики һәрбир қәдимини күзитип, утуқлиридин шатлинип, керәк болғанда устазлиқ мәслиһитини берип кәлмәктә.

Гүлбаһар Әхмәдиеваниң узақ жиллар сәһнидә төккән тәри бекарға кәткини йоқ. Қа­зақстан кәспий сәнъи­тиниң тәрәққиятиға қошқан бебаһа меһнити үчүн бирнәччә қетим Мәдәнийәт министрлигиниң, наһийә вә вилайәт һакимийәтлириниң Пәхрий ярлиқлирини елишқа муйәссәр болған у 2004-жили «Ерен еңбегі үшін» медали, 2015-жили «Құрмет» ордени билән мукапатланди.

Сәнъәт һаятиниң аҗрал­мас бир бөлиги болған Гүлбаһар Абдрим қизи сәнъәттики бәхтиниму, өмүр­дики бәхтиниму сәһнидин тепип, йолдиши Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби, «Құрмет» ордениниң саһиби Ялқунҗан Шәмиев билән һалавитидин мәшәқити тола бу йолда тәң қәдәм бесип кәлмәктә. Техи кичик чағлирида, худди бир-бирини издишип жүргәндәк, дәсләп Ялқунҗан ака К.Байсейитова намидики музыка мәктивиниң скрипка синипиға оқушқа кирип, 1 жил оқуп чиқип кетиду. Аридин 3 жил өткәндә, бу мәктәпкә Гүлбаһар һәдә келиду. Жиллар өтүп,  Ялқунҗан Шәмиев А.Н. Островский намидики Таш­кәнт Дөләт театр вә рәссамчилиқ институтиға оқушқа бариду. Кейинирәк Гүлбаһар Әхмәдиева бу билим дәргаһида тәһсил көриду. Ахири тәғдир уларни учраштуруп,  юлтузлирини Алла қошқан иккиси бүгүн оғуллири — композитор, аранжировщик, аммибап ди-джей Ядикар,  юрист Элияр, қизлири — тиббий хадим Гүлмира, малийә хадими Елена, ата-аниси һәм бова-момилирини татлиқ қилиқлири арқилиқ һәр күни хошаллиққа бөләватқан Гүлияр һәм Эльнара исимлиқ икки омақ нәвриси билән бәхитлик яшимақта.

Патигүл МӘХСӘТОВА, Уйғур театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи, шаирә.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=25900#more-25900