«Уйғур авази» гезити, 28 июль 2016 жил

Хәлқимиз йәнә бир еғир җудалиқни баштин кәчүрди. Өткән һәптидә биз Қуддус Ғоҗамияров билән Нинеләм Розибақиеваниң қизи, Абдулла Розибақиевниң нәвриси Ризвангүл Һасанованиң қирқи нәзиригә қатнаштуқ. Ризвангүл Һасанова 1951-жили Алмутида дунияға келиду. Аниси Нинеләм Розибақиева өзиниң «Хатириләр» намлиқ китавида қизиниң үч айдила аһаңлар аңланса, диққәт билән тиңшайдиғанлиғи, бәш айға толғанда «Ләңтирләң» нахшисиға қоллирини һәрикәткә кәлтүридиғанлиғи һәққидә язиду. Үч йешида өйдики рояльниң алдиға олтарған қиз, бәш йешида өзи аңлиған балилар нахшилирини иҗра қилишқа башлайду. Буниң һәммисини байқап жүргән ата-ана, биринчи новәттә, әлвәттә, Қуддус ака Ризвангүл техи йәттигә толмисиму, уни К.Байсейитова намидики музыка мәктивигә бериду. Буниңдин ташқири өйдә талантлиқ қизчақ билән консерваторияниң 5-курс студенти шуғуллиниду. 1967-жил Ризвангүл Москва консерваторияси йенидики музыкилиқ училищеға, әнди 1972-жили болса, консерваториягә чүшиду һәм фортепиано мутәхәссислиги бойичә профессор Ф.Глиэр классида оқуйду. Төртинчи курста оқуватқанда, Ризвангүл болғуси дипломат Диас Һасанов билән турмуш қуриду.

Консерваторияни тамамлиған Ризвангүл 1977-жили Алмутиға, Қурманғазы намидики Қазақ миллий консерваториясигә йолланма алиду. Көп өтмәй, униң көзи йоруйду. Кейин оғли Қадир билән йолдиши Диас Кеңәш әлчиханисида хизмәт қиливатқан Йеменға атлиниду. Арида үч жил өтиду. Улар 1980-жили Алмутиға қайтип келиду. Мошу үзүлүш җәриянида Ризвангүл пианист сүпитидә өз кәспи бойичә ишләш имканийитидин мәһрум болиду. Әнди немә қилиш керәк? Қуддус ака қизиға музыка тарихи билән шуғуллиниш мәслиһитини бериду. Ризвангүл дәсләп мәхсус тәҗрибидин өтүп, андин аспирантуриға чүшиду һәм диссертациясини муваппәқийәтлик яқлайду. Хошаллиқ үстигә хошаллиқ дегәндәк, сәнъәтшунаслиқ пәнлириниң намзити иккинчи қетим ана болиду. Атисиниң таллиши билән оғлиға Риад дегән әрәпчә исим қоюлиду.

1987 – 1991-жиллирини Ризвангүл чоң оғли Қадир билән Ирақта өткүзиду. Бу пәйттә Диас Бағдатта СССР әлчиханисиниң кативи хизмитини атқурувататти. Қазақстанға қайтиши биләнла Ризвангүл консерваториядә хизмәт қилишқа башлайду. Икки пәрзәнтниң атиси Диас дипломатия ишидин үзүл-кесил қол үзүп, илим-пән билән шуғуллиниш қарариға келиду. У Қазақстан Пәнләр академиясиниң Уйғуршунаслиқ институтида хизмәт қилишқа башлайду, бирақ көп өтмәй, бөрәк ағриғиға учрап тәсадипи вапат болиду. У бари-йоқи 44 яшта еди. Ризвангүл икки пәрзәнди билән тул қалиду. Кичиги техи бағчиға баратти…

Көчүп-қонуш, тиришиш-издиниш вә башқа мурәккәп җәриянларға толуп-ташқан һаят Ризвангүлни убданла тавлайду, чиниқтуриду. У бәзидә мурәккәп проблемиларға дуч кәлсиму, уларни өзи һәл қилишқа, таллап маңған йолидин қайтмасқа тиришатти. Әнди йолдишидин айрилиш, униң алдида қейинатиси Қадир акиниң вапат болуши, андин Қуддус акиниңму мәңгүгә көз жумуши Ризвангүл үчүн бәк еғир синақ болиду. Ирадилик җуган буларниң һәммисидин сүрүнмәй өтиду. У әнди бар күчини оғуллирини мунасип тәрбийиләп өстүрүшкә, бирдинла житимсирап қалған анисиниң ғемини йейишкә сәрип қилиду. Мәктәпни алтун медаль билән түгәткән оғли Қадир Шәриқшуналиқ институтини үч жилда түгитип, чәт әлдә хизмәт қилиду. Риад анисиниң йоли билән маңиду. Аниси Нинеләм һәдиму қизиниң ғәмхорлуғида хелила тетик һалда өмүр сүриду. Ризвангүл өзиниң хизмәт орнида – консерваториядә педагогилиқ паалийитини илмий-тәтқиқат вә мәмурий ишлар билән биллә елип бариду.

Биринчи қәдимини аддий оқутқучидин башлиған Ризвангүл көп өтмәй чоң оқутқучи, методика вә педагогика кафедрисиниң башлиғи, андин консерватория йенидики музыкилиқ училищениң рәһбири, фортепиано,  музыкишунаслиқ вә менеджемент факультетлириниң декани лавазимлирини атқуриду. Қуддус Ғоҗамияров өз мәзгилидә он жил җәриянида консерваторияниң ректори болған еди. Униң қизи Ризвангүл бәш жил, йәни 1993 – 1998-жиллири мәзкүр дәргаһниң проректори болуп ишләйду. У өзиниң Москва консерваториясидә егилигән кәспи – фортепиано класси бойичә 60тин ошуқ студентқа йолланма бериду. Униң қолида билим алған 15 музыкант сәнъәтшунаслиқ пәнлириниң магистранти дәриҗисигә егә болиду.

Мәдәнийәт әрбаби, профессор Ризвангүл Һасанова нурғунлиған хәлиқара вә җумһурийәтлик конференцияләрниң тәшәббускари һәм уюштурғучиси болиду. Шулар түпәйли у сәккиз қолланмини нәширдин чиқириду.

Қуддус Ғоҗамияровниң әң даңлиқ әсәрлири –  «Назугум» опериси билән «Чин төмүр» балетини, шундақла «Ризвангүл», «Тәклимакан», «Абдулла Розибақиев» симфониялирини, Ризвангүл Һасанованиң «Уйғур музыкисиниң очерклири», «Қуддус Ғоҗамияров – вақит һәм музыка», «Уйғур мәдәнийәт чириғини өчәрмигәнләр» қатарлиқ топламлирини дуния сәнъитиниң тәрәққиятиға қошулған мунасип төһпә дәп ейтишқа толуқ асас бар. Ризвангүлниң қәлимигә мәнсүп илмий, публицистикилиқ мақалилар билән оқуш программилириниң сани атмиштин ашиду. Амма Ризвангүл Һасановани биз, уйғурлар, арисида билидиғанлар чағлиқ. Шундақтиму кейинки қириқ жил ичидә фортепиано класси бойичә җумһурийитимиздә йетилип чиққан пианистларниң һәммисини униң әмгигисиз тәсәввур қилиш һеч мүмкин әмәс. Ойлаймизки, униң әмгәклири, биринчи новәттә, китаплири, рус тилида йезилишиға қаримастин, өз оқурмәнлирини тапқан, чүнки улар миллий музыкимиз, аримиздин чиққан Қуддус Ғоҗамияров, Қадир Һасанов һәм Айшәм Шәмиева кәби ярқин намайәндилиримиз һәққидә…

Мән Қуддус ака билән Нинеләм һәдини Абдулла Розибақиевниң җүпти Саадәт һәдә һаят вақтидин башлап билсәмму, Ризвангүл билән кейинки жигирмә жил ичидила хелила қоюқ арилишишқа муваппәқ болдум. Тонушлуғимиз Ризвангүлниң бовиси, хәлқимизниң мунәввәр пәрзәнди Абдулла Розибақиевниң 100 жиллиқ тәвәллудидин башланди. Мәзкүр чарә-тәдбир Алмутидики «Целинный» кинотеатрида башлинип, АХБК Мәдәнийәт сарийиниң мәйданида, «Достлуқ» мәһәллисидики һәм Челәктики А.Розибақиев намидики мәктәпләрдә, шундақла тәвәллуд егисиниң жути – Кейиквайда давамлашти. Бу тәнтәниләргә Нинеләм һәдә көпинчә қизи Ризвангүл билән биллә келәтти. Кейин мәтбуат сәһиписидә мениң бовиси һәққидә мақалилирим чиқишқа башлиғанда, дайим телефон қилип, миннәтдарлиғини изһар қилатти.

2014-жили мениң үч китавим йоруқ көрди. Шуларни мән Ризвангүлгә тәғдим қилғинимда, у топламларниң һәрбирини варақлап чиқип, улардики Абдулла Розибақиев, Абдумеҗит Розибақиев, Қуддус Ғоҗамияров, Қадир Һасанов, Айшәм Шәмиева дегән исимларни бир-бирләп атап өтти вә маңа қарап, «Һәммиси мениң үчүн әң қәдирдан, әң әзиз кишиләр. Пәқәт бирла исим йетишмәйдекән», деди. «Нинеләм һәдимизму?» соридим мән. «Һә-ә, таптиңиз. Мәсилә униң кимниң қизи, кимниң җүпти екәнлигидә әмәс. Амма анам дадимизниң иҗадийити, мениң оғуллирим – нәврилири үчүн өзини қурван қилған инсан. У илмий-тәтқиқат институтида җиддий муәммалар үстидә илмий иш елип бериватқанда, һәммини ташлайдудә, өй иши, бала тәрбийиси билән шуғуллиниду…

Ризвангүл аниси тоғрилиқ сөзләватсиму, маңа, немишкиду, өзи һәққидә һекайә қиливатқандәк билинди. Җүпти Диас вапат болғанда, у бари-йоқи қириқ яшта еди. Орни толмайдиған йоқитишниң еғир дәрт-һәсритидин әндила қутулушқа башлиғанда, өмүрниң өзи уни йәнә бир дәһшәтлик синақтин өткүзиду: у атисидин – өзиниң кәспи һәм иҗадий ишиниң мәслиһәтчисидин, йол көрсәткүчисидин айрилиду. Ата бай мирас қалдурған болсиму, униңму әмәлгә ашмиған реҗилири, алдиға қойған нишанлири бар еди. Ризвангүл әйнә шуларни әмәлгә ашурушқа бәл бағлайду, шуниңға бола атиниң исмиға, униң даңқиға мунасип болушқа тиришиду. Вақитниң өтүши билән ялғузлуғини бөлүшмәкчи болғанлар чиқсиму, у өзидә бар ирадә вә  билимини, күч-ғәйрәт вә тинимсизлиғини пәқәт атқуруватқан хизмитигә вә аилисидики қәдирданлириғила сәрип қилиду. Буниң шундақ болғанлиғиниң испати – мәрһумниң намизиға ректор рәһбәрлигидики консерватория коллективиниң, уруқ-туққанлири қатарида уйғур җамаәтчилигиниң көплигән вәкиллириниң келишидур.

Рабик ИСМАЙИЛОВ.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=25319#more-25319