«Уйғур Авази» гезити, 28 январь 2016 жил

Исмайилҗан Исаев: Композитор Исмайилҗан  Исаевниң  иҗадийитиниң  асасий йөнилишини балилар үчүн йезилған нахшилар тәшкил қилиду. Асасий аудиторияси, тиңшиғучилири  —  балилар. Уни мәктәп оқуғучилири үчүн һәммидин көп нахша язған, уларға эстетикилиқ тәрбийә бериштә зор әмгәк қилған шәхс һәм уйғур балилар нахшилириниң асасчиси дәп ишәшлик ейталаймиз. «Муһәббәт арзуси», «Сениң қара көзлириң», «Деңиз бойида» вә башқиму биртүркүм нахшиларниң муәллипи Исмайилҗан Исаевниң исми уйғурлар мавзусиға чүширилгән бәдиий кинофильмлар титрлиридиму орун алған. Әнди кәспий мутәхәссисләр уйғур композиторини униң соната вә романслири, фортепиано, скрипка вә виолончель үчүн язған пьесилири вә башқа әсәрлири түпәйли яхши билиду.

Исмайилҗан Исаев билән униң 80 жиллиқ тәвәллуди һарписида жүргүзүлгән сөһбәтни гезитханлар диққитигә  һавалә  қиливатимиз.

—  Биз демәтликләрниң балилиқ дәври уруш вә уруштин кейинки еғир жилларға тоғра кәлди, – деди композитор өмүр китавини варақлаветип. – Һаятимниң аччиқ сәһипилирини тизип ейтсам, гәп җиқ. Бүгүн пәқәт һаятимниң  һечқачан әстин чиқмайдиған татлиқ сәһипилиригила тохтилип өтәй. Уйғур наһийәсиниң Ават йезисида туғулдим. Уруш жиллири  балилиғим  Чоң Ақсу, Қирғизсай вә Чонҗа йезилирида өтти. 1942-жили Чоң Ақсу йезисида мәктәп босуғисини атлидим. Ғалибийәттин кейин Чонҗа йезисиға көчүп келип, дадамниң  тәливи түпәйли рус мәктивидә оқудум.  1954-жили  7-синипни тамамлиғандин  кейин, Алмутидики  Чайковский  намидики музыка училищесиниң хәлиқ әсваплири бөлүмигә оқушқа чүштүм. Әлвәттә, һәрқандақ адәм өзи һәрикәт қилмиса, тиришип алға интилмиса, уни бири нишанға йетәкләп йәткүзмәйду. Адәм пәқәт издиниш, оқуш, әмгәк қилиш мабайнида камал тапиду. Шу ой билән мән музыка училищесини түгәткәндин кейин консерваториядә тәһсил көрдүм.

– Кәчүрисиз, сөзиңизни бөлүвәттим. Нахша-музыкиға қизиқишиңизға немә түрткә болди?

–  Апам Һәмидиханниң авази бәк чирайлиқ һәм йеқимлиқ еди. У нахша ейтқанда, болупму өйдә хәлиқ нахшилири яңриғанда, бәзидә мәнму қошулуп кетәттим. Мошундақ өй шараитида өскәнликтин, кичигимдинла нахша-аһаңға һәвәс бағлидим. Апамдин нахша ейтишни, дутар челишни үгәндим. Әнди үчинчи синипта оқуватқанда даңқим мәлум болди десәм, ашуруп ейтқанлиқ болмас. Йеңи жиллиқ Арча мәйримидә Қиш бовай: «Ким нахша ейтип бериду?», дәп биз, балиларға, мураҗиәт қилди. Шу чағда оттуриға чиқтимдә, апамдин үгәнгән нахшиларниң бирини ейтип бәрдим. Шуниңдин кейин мән мәктәптә вә наһийә мәркизи – Чонҗида болуп өтидиған кәчләрдә нахшиларни ейтишқа башлидим. Пионерлар өйидә мандолина билән скрипка челишни үгинивалдим. Бәшинчи синипта оқуватқинимда Ленинградтин Ғалҗат йезисиға уран рудисини тәкшүрүш үчүн кәлгән мутәхәссисләрниң икки-үчи Чонҗидики дадам ишләйдиған навайханидин ун вә нан алғили кәпту. Навайхана бизниң өйгә йеқин орунлашқачқа, улар машинисини бизниң қораға тохтитип қойди. Шу чағда мән һойлида мандолина челип олтираттим. Натонуш меһманларниң бири мени бираз күзитип турдидә, андин у маңа «Самоучитель на мандолине», дегән китапни соға қилди. Униңдики нотиларни өзлүгимдин үгинивалдим. 7-синипта оқуватқанда йүз бәргән мону бир вақиә мениң нахша-музыкиға дегән қизиқишимни техиму ашурған еди. Шәнбә-йәкшәнбә күнлири синипдашлар ейиға бир қетим новәт билән сорун уюштураттуқ. Шундақ күнләрниң биридә мәктәптики бир топ  активист  комсомоллар  мени кона урпи-адәтләрни тәрғип қилип жүриду, дәп мәктәп мәмурийитигә әризә йезипту. Униңдин мениң хәвирим йоқ. Бир күни олтириш ойнаватқан бир синипдишимизниң өйигә синип йетәкчимиз Зоя Александрова һелиқи әризә язған уйғур балилирини әгәштүрүп кирип кәлмәсму! Мән бүйүк композиторимиз Қуддус Ғоҗамияровниң бир нахшисини мандолинида иҗра қиливататтим. Зоя Александрова  нахшини  диққәт билән тиңшиғандин кейин әву балиларға қарап: «Мундақ дилға арам беғишлайдиған нахшиларни немишкә  ейтишқа болмайдекән? Бу конилиқниң қалдуғи әмәсқу! Әксичә, биз мундақ һәртәрәплимә қабилийәтлик оқуғучилиримизни қоллап-қувәтлишимиз керәк!» дедидә, өзи билән биллә кәлгән балиларни әгәштүрүп өйдин чиқип кәтти. Әтиси мени мәктәп мудири кабинетиға чақирип: «Исаев, сән муәллимкәнсәнғу?» – дәп күлүмсириди. Немә дейишимни билмәй, тиңирқап туруп қалдим. Мудир  орнидин туруп йенимға кәлдидә: «Нахша-сазға һәвәс бағлапсән, интайин яхши. Бемалал шуғуллинивәр, бирақ оқушиңға дәхил  йәтмисун», дәп маңа ақ йол тилиди. Қизиқ йери, 7-синипта оқуватқанда мәктивимиздә шахматтин  мәктәпләрара  турнир өткүзүлди. Униңға мудиримизму  қатнашти. Биринчи оюнда мән уни йеңивалдим. Бирақ иккинчи оюнчидин йеңилип қелип, үчинчи орунни егилидим. Мудиримиз биринчи орунға сазавәр болди. Шу күни мәктәптә линейка өткүзүлүп, мудиримиз оқуғучиларниң алдида «Мән өзәмниң соғисини Исмайил Исаевқа тапшурмақчимән, сәвәви у бүгүн мәзкүр турнирда  биринчи  орунни  егилигән оюнчини йеңивалған», дәп өзиниң соғисини маңа тәғдим қилип, мени сәмимий тәбриклигән еди. Синип йетәкчим билән мәктәп мудириниң маңа  болған мошундақ ғәмхорлуғи  мени  техиму яхши оқушқа дәвәт қилди.

– Сиз  сөйүмлүк шаиримиз Илия Бәхтия билән хелә қоюқ арилишипсиз. Ахири достлуққа улашқан мунасивәт қачан вә қандақ башланғанди?

– Илия билән тонушлуғимиз  5-синипта оқуватқанда башланди. У аписи билән пат-патла бизниң өйгә келидиған. Апамниң ейтип беришичә, Илияниң аписи бир парчә ениқлима елиш үчүн Ачиноқидин Чонҗиға чүшәттекән. У яқ апамниң жутдишиму яки  достиму, у тәрипини сүрүштүрүп кәтмәптимән, әйтәвир, мәлигә қайтишида бизниң өйгә йолуқмай кәтмәтти. Бәзидә қонупму қалатти. Әйнә шундақ келип-кетип жүргән күнләрниң  биридә у оғли  Илияни  әгәштүрүп  кәпту. Шу күни  Илия иккимиз Чонҗиниң бешидики көлгә чөмүлгили бардуқ. Көл әтрапида жүргән шохирақ балиларниң бир-иккиси  Илияни йочун көрүп, тегишти. Бир кәмдә Илия бир балини мәйдисидин иштириведи, у кәйнигә даҗиған бойи, көлгә оңдисиға чүшти. Балилар чоқуришип, уни судин елип чиқти. Җедәл  чиқамдекин, дәп әнсириведим, худаға шүкри, ундақ болмиди. Кийимлири һөл болуп кәткән үч-төрт бала әтраптин қорай-чогайларни жиғип, от қалап, кийимлирини қурутушқа киришип кәтти.  Илия болса, худди һеч нәрсә болмиғандәк, янчуқ дәптиригә бир немиләрни йезип чәттә туриду. Биркәмдә балилар тәрәп- тәрәпкә тарқашти. Бизму өйгә қайтип кәлдуқ. Апамлар чүшлүк наштиға олтарған екән. «Балам, нәгә жүтүп кәттиңлар, күтүп көзүм төрт болдиғу, адәмни әнсиритип!?» дәп Илияниң аписи кайип кәтти. У «Көлгә берип чөмүлүп кәлдуқ. Апа, мән бир шеир йезип кәлдим» дегән бойи янчуқ дәптирини чиқардидә:

Җүрүңлар достлар көлгә барайлуқ,

Отунни догилап, гүлхан яқайлуқ.

Яққан гүлханлар йорутсун көлни,

Нахша ейтайли, тутушуп қолни… – дегән техи сияси қуримиған  «Гүлхан» шеирини оқуп бәрди. Бәк хошал болуп кәткән апам: «Балам, сән Аваттики Һезим чоң дадаңни дорайсәнкән, яша, оғлум!», дәп Илияниң пешанисидин сөйүп қойди. Мәғрурланған Илия Һезим Искәндәровниң  бир шеирини ядқа оқуп бәрди. Анилиримиз хошал болушти. У күни Илиялар бизниң өйдә қонуп қалди. Әтиси чүшкә йеқин Ачиноқиға кәтти. Шу-шу болди, Илия иккимизниң алақиси үзүлүп қалди.

1954-жили Алмутиға оқушқа кәлгәндә  Илияни 28-панфиловчилар истираһәт беғида учритип қалдим. Мана шу күндин башлап, та Илия дуниядин өткичә, йеқин арилишип жүрдүм. Музыка училищесида  оқуватқанда,  Илияниң  «Гүлхан» шеириға музыка яздим. Бу мениң мәхсәткә йетиш йолидики дәсләпки қәдимим еди.

– Исмайилҗан ака, сиз  хәлқимизниң мунәввәр пәрзәнди, бүйүк композитор Қуддус Ғоҗамияровниң шагирти болдиңиз. Сизниң композитор сүпитидә өсүп-йетилишиңиздә устаз тәрбийисиниң тәсири қандақ болди?

– Интайин зор болди. Сәвәви, бүйүк композиторниң тәрбийә мәктивисиз мән консерватория ишигини ишәшлик ачмиғанму һәм чоң драма әсәрлиригә  музыка  йезишқа  бәл бағлимиғанму  болаттим. У мундақ болди. Консерваториядә оқуватқинимда Уйғур театриниң шу вақиттики мудири Уйғур Мәхпиров мени һозуриға тәклип қилди вә Хәлиқ язғучиси Зия Сәмәдиниң «Лашман» драмисини қобул қилғанлиғини  вә униңға  музыка йезиш керәклигини ейтип, «Бу җавапкәрлик вәзипини саңа жүклисәк, һөддисидин чиқаламсән?», деди. «Чиқимән, авал әсәр билән тонушуп көрәй», дедим. Уйғур  ака мийиғида  күлүмсирәп: «Театрдикиләр сени бу ишниң һөддисидин чиқалмайду, дәватмамду?», дәп бираз ойлинип турдидә, андин Қуддус акиға телефон қилип, әһвалдин вақип қилди. Өз новитидә  Қуддус ака  Уйғур Мәхпировқа мениң техи студент болсамму, бу вәзипиниң һөддисидин толуқ чиқидиғинимға ишинидиғанлиғини вә әсәрни маңа оқуп чиқишқа тапшуруш  керәклигини ейтипту. Қисқиси, хәлиқ язғучиси Зия Сәмәдиниң «Лашман» драмиси үчүн йезилған музыка Қуддус акиниң маңа болған ишәнчиси һәм беваситә тәвсийәси түпәйли вуҗутқа кәлгән. Мәзкүр спектакльни көргән уйғур әдәбиятиниң  йәнә  бир  намайәндиси  Җамалидин Босақов өзиниң «Қайнам» драмиси үчүн музыкини мениң йезип бериш илтимасини билдүргән еди. Кейинирәк  Һезмәт Абдуллинниң «Көчкән юлтуз», «Чин Төмүр батур», Әхмәтҗан Һашириниң «Муқамчилар», Турған Тохтәмовниң «Ақ йеғин», Қурванҗан Мәңсүровниң «Өмәр Муһәммәдий» пьесилириға  музыка  иҗат қилдим.  Қисқиси, яшлиқ һәвәс, тәсиратлиримни қанатландурған бүйүк композитор Қуддус Ғоҗамияровтин бир өмүр  разимән.

Әнди композитор  билән  қандақ тонушуп  қалғанлиғим  тоғрилиқ  қисқичә тохтилип  өтәй. Училищени тамамлап, 2 — 7-синипларниң «Уйғур тили» дәрислигини вә «Коммунизм туғи» гезитиниң бир жиллиқ түплимисини чемоданға селип, Жамбул шәһиридә өсмүр һәвәскарлар өмәклири рәһбәрлирини тәйярлайдиған училищеға оқутқучи болуп  бардим. Бош вақтимни уйғурчә китап оқуш яки балиларға беғишланған аһаңларни яритиш билән өткүзәттим. 1960-жили иш баби билән Алмутиға кәлгинимдә, Илия мени консерватория ректори Қуддус Ғоҗамияров билән тонуштурди. Қуддускам мениң балилар үчүн яратқан бир қанчә нотилиримни көздин кәчүрүп чиққандин кейин: «Консерваториядә оқуғуң келәмду?», дәп сориди. Бу тәклипни мәмнунийәт билән қобул қилғинимни көрүп, у кимду-бири билән телефон арқилиқ хәвәрләштидә, һөҗҗәтлиримни қобул қилишини ейтти. Қуддус акиниң беваситә йол көрситиши билән консерваториягә һөҗҗәтлиримни өткүзүп, шу жилниң август ейида емтиһан тапшурғили кәлдим. «Гүлхан», «Сақчи жигит», «Пионерлар поези» вә балилар үчүн яратқан бирқанчә нотилиримни  консерваторияниң композиция кафедрисиниң оқутқучилири – көрнәклик композиторлар  Е.Брусиловский, Л.Хамиди, В.Великанов, А.Жубанов вә башқилар көрүп чиққандин кейин, улар  мениңдин «Нахша ейталамсән яки бирәр саз әсвавини чалаламсән?», дәп сориведи, Илия Бәхтияниң «Гүлхан» шеириға язған нахшини аһаңға селип ейтип бәрдим. Ләтип Хәмиди «Бу балини емтиһансиз оқушқа қобул қилиш керәк», дегән пикирни ейтти. Мән униң билән музыка училищесиға чүшкили кәлгәндә тонушуп қалған едим. Тонушлуғимиз мундақ башланған еди. Тәләпкарларниң музыкидин хәвири бар-йоқлуғини тәкшүрүп көрүш үчүн сөһбәтлишиш өткүзүлүвататти. Новитим келип ичкиригә кирдим. Шу чағда Ләтип Хәмиди мениңдин «Бирәр әсвап чалаламсән?», дәп сориди. Мән ахмақ, өзәмни шир чағлап, скрипка чалимән дәптимән. У кимду-бириниң скрипкисини сорап алдидә, қолумға тутқузуп қойди. Қизиқ йери, өзәмниң кәспий композиторларниң алдида емтиһан тапшуруватқинимни һис қилмидимму билмәймән, әйтәвир, скрипкини өзимизниң баяқи дехан пәдисидә тизимға қойдумдә, «Анархан» спектаклидики бир нахшини аһаңға селип орунлап бәрдим. Скрипкини  худди ғеҗәк охшаш тизиға қоювелип, нахша ейтиватқан сәралиқ балини  көргән емтиһан еливатқанлар  хелә күлүшти. Ләтип Хәмиди өзәм билән елип кәлгән нотиларни тәкшүрүп көргәндин кейин, мени консерваториягә  қобул қилди.

– Ахирқи соал. Сизниң пикриңизчә, тиңшиғучилар  нахшиларниң аһаңиға көпирәк әһмийәт берәмду яки мәтинигиму?

– Һазир хәлиқ нахшилириға йеқин услубта аһаң иҗат қиливатқанлар интайин аз. Яшлиримиз көпирәк  Ғәрип  әнъәнилиригә  ян  бесиватиду. Әнди тиңшиғучиларниң бесим көпчилиги нахшиларниң мәтинигә әмәс, көпирәк аһаңиға әһмийәт бериду. Бирла мисал. «Салам Лутпулла», «Йәттә қериндаш», «Сәзмидим» нахшилири иҗра қилинғанда, уларни зәң қоюп тиңшайдиғанниң орниға, дүрридә орнимиздин қопуп уссулға чүшимиз.  Буниңдин бираз жил илгири бир тойға дахил болуп қалдим. Той түгигәндин кейин  саһипхан жирақтин кәлгән бәш-алтимизни айрим елип қелип меһман қилди. Меһманлар зерикип қалмисун дегән нийәттә, уларға пианинода  «Ома» нахшисини  ейтип бериведим, меһманлар рази болушти вә у нахшини зәң қоюп тиңшиди. Аридин бир-икки күн өтүп, бир мәктәптә уюштурулған учришишқа қатнишип қалдим. У йәрдә көпчиликниң тәливи  билән  язғучи Мәсүмҗан Зулпиқаровниң «Ризвангүл» поэмисиға йезилған нахшини орунливедим, бир муәллим, униң ким екәнлигини мәнму ейтмай, сәнму сорима,  «Бу уйғурчә нахша әмәс, опериғу», дәп қалди. Гәп қилмай, һелиқи нахшини башқичә, йәни шохирақ уссул ритмида орунлап бериведим, һелиқи муәллим «Баятин мошундақ ейтсиңиз болмамду», дәп хошаллиғини изһар қилди.  Бу неминиң аламити десәң, наданлиғимизниң вә нәй-нәйгә һәддидин зиядә берилип кетиватқанлиғимизниң ярқин ипадиси әмәсму. Әнди әву муәллимгә гәп қилмисамғу болатти, бирақ чидимидим. Униңға бурилип қаридимдә, «Укам, бу нахша  әр жүрәк, хәлқимизниң қәһриман қизи Ризвангүлниң мәзгилсиз өлүми тоғрилиқ ейтиливатса, биз чавак челип, уссул ойнишимиз керәкма?! Әслидә бу нахшини жиғлап туруп ейтсақ һәм тиңшисақ, техиму яхши болатти», дедим. У йенип гәп қилмиди…

Пурсити кәлгәчкә ейтарим,  мәктәпләрдә  нахша пәниниң муәллимлири дәрис өткәндә, нахшиниң аһаңиғила әһмийәт бәрмәй, униң мәтинигә чоңқур чөкүши вә оқуғучиларни униңға көңүл қоюшиға дәвәт қилиши керәк. «Уйғур авази» гезитида балиларға лайиқ  нахшиларниң нотиси билән бериливатқини җаһан иш болди. Әнди муәллимләр шуниңға дегәндәк көңүл бөлүп, оқуғучиларни нахшини тоғра ейтишқа үгитиши һәм тәрбийилиши керәк.  Әгәр балилиримиз һәптисигә бир нахша үгәнсә, келәчәктә уйғур мәктәплирини пүтәргәнләр арисидин нә-нә талантлиқ нахшичиларниң йетилип чиқидиғиниға ишәнчим камил.

– Очуқ  сөһбитиңизгә  рәхмәт. Сизгә  мустәһкәм  саламәтлик  вә хатирҗәмлик  тиләймиз. Тәвәллуд  мубарәк  болсун!

Композиторниң  өмүр  китавиниң  сәһипилирини  варақлиған  Шәмшидин  АЮПОВ. http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=22308#more-22308