«Уйғур авази» гезити 22 январь 2015 ж.

Сешәнбә күни Қуддус Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт Уйғур музыкилиқ-комедия театрида җумһурийәтлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизиниң, Қазақстан Язғучилар иттипақи Уйғур әдәбияти кеңишиниң, Мухтар Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институтиниң вә Уйғур театриниң уюштуруши билән көрнәклик шаир вә журналист, пешқәдәм мәрипәтчи Вильям Садиқовниң 80 жиллиқ тәвәллудиға беғишланған әдәбий кәч болуп өтти. Униңға алимлар, шаир-язғучилар, җәмийәтлик тәшкилатларниң рәһбәрлири, җамаәтчилик вәкиллири вә шаирниң мухлислири қатнашти.

Риясәтчи Гүлбаһар Насирова тәвәллуд егисини бүгүнки мубарәк тойи билән тәбриклигәч, уни сәһнә төригә тәклип қилип, андин сөз новитини М.Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институтиниң чоң илмий хадими, филология пәнлириниң доктори Алимҗан Тиливалдиға бәрди. У шаирниң иҗадийити билән әмгәк паалийитигә тәпсилий тохтилип өтти. Болупму натиқ Вильям Абдурәһим оғлиниң Россия Федерациясидә тонулған шаир екәнлигини һәм униң һәрбир мисрасидин әдипниң гражданлиқ мәвқәсини ениқ көрүш мүмкин екәнлигини алаһидә қәйт қилди.

— Вильям Садиқов пәқәт шаирла әмәс, шундақла тәҗрибилик тәрҗиман – деди натиқ сөзини давамлаштуруп. – У уйғур шаирлири Абдумеҗит Дөләтов билән Абдукерим Ғәниевниң шеирлирини рус тилиға тәрҗимә қилип, уларниң иҗадийитини өзгә хәлиқләргә тонутқан талантлиқ қәләм саһиби. Мәлумки, шеирни тәрҗимә қилиш асан иш әмәс, у һәркимниң қолидин келивәрмәйду. Һә, биз гәп қиливатқан әдип көрнәклик шаирлиримизниң һис-туйғусини башқиларға өз әйни билән йәткүзүшни билди.

Шуниңдин кейин тәбрик сөзгә чиққан ҖУЭМниң рәиси Шаһимәрдан Нурумов шаир тәвәллудиға беғишлиған нутқини төвәндикичә изһар қилди.

— Һөрмәтлик Вильям Садиқов! Сиз Өзбәкстанда дунияға келип, һәрхил жилларда дунияниң барлиқ җайлириниң һәрбий-деңиз флотлирида хизмәт қилдиңиз. Әнди Сизниң 80 жиллиқ мубарәк тоюңизни Қазақстанда нишанлаватимиз. Бу немини көрситиду. Әлвәттә, бу биз яшаватқан мустәқил Қазақстан Җумһурийити билән хәлқиниң уйғурларға болған һөрмитидур. Биз, қазақстанлиқ уйғурлар, мошундақ дана Президентимиз рәһбәрлик қиливатқан диярда яшаватқанлиғимиз билән пәхирлинимиз. Әнди сизни ҖУЭМ вә барчә қазақстанлиқ уйғур қериндашлириңиз намидин сәмимий тәбрикләймән. Сиздәк үзлүксиз қәләм тәвритиватқан инсанлар бизгә һавадәк һаҗәт. Тоюңиз мубарәк болсун!

Әйнә шундақ тиләкләрдин кейин Шаһимәрдан Үсәйин оғли шаирға Пәхрий ярлиқ тапшуруп, учисиға чапан япти. Новәттики тәбрик сөзгә Қазақстан Язғучилар иттипақи Уйғур әдәбияти кеңишиниң рәиси, язғучи-драматург Әхмәтҗан Һашири чиқип, кейинки вақитларда қазақстанлиқ уйғурларға йеңидин тонулуватқан шаирниң Россиядә өзигә хас орни бар әдип екәнлигини алаһидә тәкитлиди. Шундақла у Вильям Садиқовниң рус тилида иҗат қилидиған бүйүк әдипләр Чиңғиз Айтматов билән Олжас Сулейменов охшаш хәлқимизни дунияға тонутуп келиватқан шәхс сүпитидә қобул қилишқа әрзийдиғанлиғини ейтти һәм униңға һөрмәт билдүрүп, чапан кийгүзди.

Тәкитләш керәкки, әдәбий кәч җәриянида шаир намиға изгү-тиләкләрни ейтқучилар интайин көп болди. Җүмлидин медицина пәнлириниң доктори, профессор Турған Сопиев «Инайәт» ассоциациясиниң билән иҗраий мудири Һәдийәм Әхмәтова, М.Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институтиниң баш илмий хадими язғучи һәм аналитик Амантай Ахатов, Өзбәкстан уйғурлири намидин алим Абдуләһәт ….,  Әмгәкчиқазақ наһийәлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизиниң рәиси Арселин Зулияров билән униң орунбасари Айнисәм Вайдинова, «Султанқорған» җәмийәтлик бирләшмисиниң әзалири Һемит Йүсүпов вә Юнус Әршидинов вә башқилар чәт әлдә яшап, үнүмлүк иҗат қилиши түпәйли, әшу бир мудһиш жиллири НКВД тәрипидин тәқипкә учриған, Россия, Қазақстан вә Өзбәкстан мәмликәтлири тарихида өчмәс из қалдурған инсанларниң ақлинишиға паал қатнишип, дөләтләр вә милләтләрара достанә мунасивәтләрни риваҗландурушқа алаһидә төһпә қошқан уйғур шаири Вильям Садиқовни тәвәллуди билән тәбрикләп, атиған соғилирини тәғдим қилди. Арилиқта өзигә көрситилгән сәмимий һөрмәт-еһтирамдин һаяҗанланған шаир минбәргә келип: — Бу күн мениң ядимдин мәңгү чиқмайду – деди хошаллиғини йошуралмай.

– Өзгиләрниң билдүргән иззити өз алдиға, өз хәлқиң әмгигиңни баһалиса, бешиң һәқиқәтәнму көккә йетидекән. Йошуридиғини йоқки, мән бу сезимларни дәсләпки қетим һис қиливатимән. Силәргә бешимни егип тазим қилимән.

Мошундақ алий сезимларға бөләнгән әдип мәзкүр әдәбий кәчни өткүзүшкә күч салған барлиқ әзимәтләргә миннәтдарлиғини билдүргәч, өз иҗадийитидин биртүркүм шеирларни оқуп бәрди. Шундақла ушбу кәчниң техиму әһмийәтлик һәм жуқури кәйпиятта өтүшигә талантлиқ нахшичи-сазәндиләр Пәрһат Давутов, Марат Норузов вә «Сада» ансамбли әзалириниң зор төһпә қошқанлиғини алаһидә қәйт қилишқа әрзийду.

Пурсити кәлгәндә шуниму қошумчә қилиш керәкки, Вильям Садиқов тилға аларлиқ дәриҗидә кәмтар, аддий һәм хуш чақчақчи инсанлардин екән. У пүткүл һаятини тамамән башқа муһитта өткүзүп, өзгә милләт мәдәнийитидә тәрбийиләнгән болсиму, мәзкүр кәч давамида тамашибин-мухлислири билән ана тилида әркин мунасивәт бағлиғанлиғи һәммимизни қайил қилди. Шундақла бу кәчтә шаир төрт китавиниң Җумһурийәт Президенти Нурсултан Әбиш оғли Назарбаевқа әвәтилгәнлиги вә униң бу китапларни тапшурувалғанлиғи тоғрисида хәт келип чүшкәнлигини хәвәр қилди.

Мәлумки, бүгүнки мәрасимниң қәһримани Вильям Абдуреһим оғли Садиқовниң исми қазақстанлиқ уйғурларға анчә тонуш әмәс. Шу түпәйли биз мошу йәрдә, униң тәрҗимиһалиға қисқичә тохтилип өтүшни мувапиқ көрдуқ.

Вильям Садиқов 1934-жили Ташкәнт шәһиридә туғулған.  Униң атиси Абдуреһим Садиқов аңлиқ кишиләрдин болуп, Оттура Азия дөләт университетиниң мәмурий-һоқуқ кафедрисида доцент еди. Тәқипләш жиллири «хәлиқ дүшмини» атилип, ату паҗиәсигә мәһкүм қилинған. В.Садиқов 1957-жили Ленинград шәһиридики алий Һәрбий-деңиз инженерлиқ училищесини тамамлиғандин кейин жигирмә жилдин ошуқ вақит җәриянида һәрхил һәрбий қисимларда вә СССР Һәрбий-деңиз флотиниң кемилиридә хизмәт қилди. Униң шеирлири дәсләп 1960-жиллири йоруқ көрүшкә башлиди. 1973-жили саламәтлигигә бенаән, һәрбий хизмәттин истипаға чиқип, 2000-жилға қәдәр Москва шәһиридә һәрхил мәһкимә-тәшкилатларда рәһбәрлик лавазимларни егиләйду. 2000-жили «Главмосстрой» балилар санаторияси йенида шеирийәт мухлислири клубини, 2002-жили болса, В.Маяковский намидики мирасгаһтики «Шаирлар театрида» «Искорка надежды» намлиқ бәдиий сөзниң балилар студиясини тәшкил қилиду. Бу йәрдә В.Садиқов тәрипидин ишләнгән методика һәрқандақ шеирийәт мухлисини бир академиялик саат мабайнида қапийә сақлаш шәрти билән шеир йезишқа шараит яритиду. Әнди 2012-жилдин буян «Баһар қайтиду» қазақстанлиқ яш-һәвәскар шаирлар конкурсниң жюри әзаси.

Әдип педагогикилиқ паалийәт билән биллә, «Возрождений надежды» умумроссиялик иҗтимаий-сәясий гезити муһәрририниң орунбасари. Шундақла у мәзкүр нәширдә «Әхлақ вә пәнди-несиһәт» рубрикисини турақлиқ елип маңиду. Буниңдин ташқири у Сталин дәвридики сәясий тәқипләшләр қурванлириниң Хәлиқара федерациясиниң (МДҺ әллири бойичә) вице-президенти болуп һесаплиниду.

Шаир, журналист вә истипадики 3-рангтики капитан Вильям Садиқов 2005-жили Москвада Николай Островский намидики мукапатниң лауреати аталди.

Кәч давамида Әмгәкчиқазақ наһийәсидин кәлгән биртоп оқуғучилар тәвәллуд егисигә беғишланған шеирлирини оқуп бәрди. Өз новитидә әдип Байсейит йезисидики Исмайил Тайиров намидики уйғур оттура мәктивиниң оқуғучиси Әзизәм Илиевани алаһидә хошаллиққа бөлиди. Әдип һәвәскар шаир қизниң «Өзәм һәққидә сөз» намлиқ шеирини «Баһар қайтиду» яш шаирлар конкурсида аңлап, чоңқур тәсират илкидә болғанлиғини йәткүзүп, у шеирни рус тилиға тәрҗимә қилип, йеқинда нәшир қилинған «Казахстан и Россия – Надежда и Боль» китавиға киргүзүлгәнлигини хәвәр қилди.

Ахирида әдип йәнә бир қетим һаятида унтулмас дәқиқиләрни һәдийә қилип, хошаллиғиға ортақлашқан меһманларға миннәтдарлиғини билдүрди.

Әдәбиятшунаслар пикри

Хәмит ҺӘМРАЕВ, әдәбиятшунас алим:

Вильям ака Садиқовниң көпқирлиқ иҗадий паалийити асасән үч йөнилиштин ибарәттур. Әң алди билән у өз пикир-хуласилирини шеирлири арқилиқ йәткүзиду. Униң әсәрлирини оқуғиниңда, һәрбир сөзини қәлбән чүшинип, қобул қиливатқанлиғиңни һис қилисән, шаирниң һаяҗанлиқ, җошқун һалитини сезисән. Бу җәһәттин елип қариғанда, униң «Мән етип чүширилгән қуш», «Роһий чүшкүнлүккә берилмә, инсан» намлиқ шеирлири тоғрилиқ әйнә шундақ дейишимиз мүмкин. Болупму мән Осип Мандельштам хатирисигә беғишлиған шеирлиридин алаһидә тәсирләндим.

Иккинчидин, униң тәрҗиманлиқ маһаритини тилға алған болар едим. Биз, уйғурларниң, өз тарихимиз билән мәдәнийитимиздин вә әдәбиятимиздин аз болсиму хәвиримиз бар. Әпсус, бизни башқилар дегәндәк тонумайду. Һә, Вильям ака тәрҗиманлиғи түпәйли, мошу бошлуқни толтуруп кәлмәктә.

Әнди үчинчи йөнилиши болса, өткән әсирдә башқа милләтләр қатарида сәясий тәқипләшләргә учриған уйғурларниң ақлинишиға төһпә қошқанлиғидур. Әйнә шу наһәқ адаләтсизликләр тәсиридин зәрдап чәккән ата-бовиларниң әвлатлири уларниң паҗиәлик тәғдирини оқуп-билишкә толуқ һоқуқи бар. Бу нуқтәий нәзәрдин елип қариғанда, Вильям ака Садиқов үзлүксиз издинип, әҗдатларниң тартқан җапа-мәшәқитини өзи әмгәк қиливатқан «Возрождение Надежды» гезитида турақлиқ йорутуп келиватиду.

Сауле Усенбекова, шаир вә язғучи, Россия әдәбият Академиясиниң академиги:

— Бүгүн биз қабилийәтлик қәләм саһиби, әдәбият мухлислириниң сөйүмлүк шаири, қәлби вақитқа җор болған һалда соқуватқан әҗайип инсан Вильям Садиқовниң тәвәллудини нишанлаватимиз. Вильям ака өз хәлқиниң мунасип пәрзәнди. У Өзбәкстан диярида туғулсиму, һаяти Қазақстан билән Россиядә өтиду. Мундақ ейтқанда, униң асас-томури Қазақстанда болғини билән, пүткүл бәрпакарлиқ һаяти Россиядә рус әдәбиятиға, рус шеирийитигә, рус мәдәнийитигә муһәббәт бағлиған һалда башлиниду. Шу нәрсә алаһидә рәмзгә егә болуватидуки, муәллипниң мошу сәнәгә беғишлинип нәширдин чиққан китавиму «Қазақстан вә Россия…Үмүт вә һәсрәт» дәп атилипту. Әйнә шуңлашқиму қәлби һәм Шәриққә һәм Ғәрипкә қаритилған қәләмдишимиз Вильям Садиқовниң иҗадийити шеирийәт мухлислириниң алаһидә ихласини һасил қилса керәк. Биз — йәр шариниң балилири, бизни бирла дин — Жүрәк дини бирләштүриду. Мана мошуниң өзи Улуқ Шеирийәтниң қудрәтлик күчи.

Җәмшит РОЗАХУНОВ

Өз хәлқиңгә садиқсән

(Вильям Садиқовқа)

Тәңриниң болғин қанчә йеқини сән,

Тәғдирниң буйруғиға беқинисән.

Бепаян рус йериниң асминида,

Уйғурниң янған йоруқ чеқини сән!

Ғулитип яла-төһмәт тиригиңни,

Җудалиқ моҗусиму жүригиңни,

Егилгән һәқиқәтни сунмайду дәп,

Әр йәттиң лайлимай ой-тилигиңни.

Паналаш бүйүк әлниң пайтәхтини,

Бар қилмас өзлүгидин әр бәхтини.

Мунасип аңа пәқәт саңа охшаш,

Унтумай яшиғанлар өз тәктини.

Өтсиму таша жутта бар һаятиң,

Зор болди әлгә ихлас, илтипатиң.

Нахшаңни ғәйри тилда язған билән,

Аян дил қетидики етиқатиң!

Өчәрмәй жүригиңгә яққан отни,

Йоқатмай янар күнгә ой, үмүтни.

Жирақни йеқин қилип күйләп өттүң,

Сеғинип, сиғиндурған ана жутни!

Бәрибир әл-жутуңниң орни бөләк,

Бар җайда дилбәндигә мәдәт, йөләк.

Һәр күни алқиниға алмисиму,

Мөртидә әтивалап, алар йөләп…

Қәлбигә қандашларниң йол ачмастин,

Қәдимиң қалар жутқа ярашмастин.

Өлгичә өзлүгиңгә садиқ болсаң,

Тонар әл кимлигиңни адашмастин.

Йөлинип һалал әҗриң һиммитигә,

Яша чәк қоймай өмрүң мөһлитигә.

…Айримас достларму сий-етивардин,

Бөләнсәң өз хәлқиңниң һөрмитигә!

Мәшүр САСИҚОВ.

Алмута шәһири.

http://uyguravazi.kz/?p=16812