«Уйғур эстрадисини дунияға тонутуш арминим бар».

«Уйғур авази» гезити, 11 декабрь 2014 ж.

Абдулла АБДУРЕҺИМ: Ноябрь ейида Алмутидики Җумһурийәт сарийида ШУАРлиқ тонулған сәнъәткар Абдулла Абдуреһимниң йәккә қонцерти өтти. Концерт һарписида, пурсәттин пайдилинип, Абдулла АБДУРЕҺИМ билән сөһбәтләшкән едуқ.— Абдулла ака, Алмутиға хуш кәпсиз. Тамашибинлиримиз Сизни тәқәзалиқ билән күткән еди…

—            Рәхмәт. Соалиңизни чүшәндим. Мәзкүр концертимиз әсли 23 — 25-август күнлири өтүши керәк еди. Биз, йәни мениң рәһбәрлигимдики бир топ сәнъәткарлар, барлиқ тәйярлиғимизни көрүп, Алмутиға атлиниш алдида туюқсиз жүрәк ағриғим қозғилип, дохтурханида йетип, давалинишқа мәҗбур болдум. Шу вақитта дохтурханида ятмиған болсам, мениң һаят қелишимниң өзи икки тайин болған екән. Мошу әһвалдин кейин һәрқандақ әпқачти гәпләрниңму тарқалғинини аңлидим. Бәзиләр, һәтта, «Абдулла Турпандики үзүм мәйримидә жүриду» дегән екән. Буниң һәммиси ялған. Реҗиләнгән вақитта чиқалмай қелишимизниң сәвәви бирла, у йәни мениң саламәтлигимгә бола болған иш. Буниң үчүн барлиқ тамашибинлардин әпу сораймән, Худаға шүкри, мана бу күнләрдә қазақстанлиқ тамашибинлар билән учришиш бәхтигә муйәссәр болуватимиз. Пурсәттин пайдилинип, мошундақ учришишқа мүмкинчилик яратқан инсанларға, болупму Сәдирдин ака Әһәтовқа тәшәккүр изһар қилмақчимән.

—            Интернетта Сиз иҗат қилған нахшилар көп болсиму, өзиңиз тоғрилиқ мәлуматлар йоқниң орнида. Шуңлашқа өзиңиз һәққидә ейтип бәрсиңиз?

—            Мән 1969-жили Қәшқәр вилайити Маралбеши наһийәсигә қарашлиқ Тумшуқ дегән йезида туғулдим. Бизниң йеза Долан жутиға йеқин орунлашқан. Буни дәватқинимниң сәвәви, доланлиқларниң сәнъити, музыкиси һәммигә мәлум, доланлиқлар шу сәнъитини сақлап, асрап келиватиду. Кичигимдин шулар билән йеқин арилишип өскәчкә, сәнъәткә болған қизиқишим қизғин болди.

Дадам — Абдуреһим Абдулла, өмүрбойи малийә саһасида ишләп өткән. Өзиму сәнъәткә бәк қизиқатти, миллий саз-әсваплириниң һәммисидә ойнайдиған. Дадамсиз жутумиздики бирму той-төкүн, мәшрәп, мәйрәмлик сорунлар өтмәйдиған. Аилидә тоққуз бала, мән аилиниң кәнҗиси. Акилиримму сәнъәтхумар, һәммиси миллий саз әсваплирини чалиду. Мәйрәмләрдә өйгә жиғилип қалсақ, һәммимиз бир-бирдин әсвап елип, «концерт» көрситимиз. Акилиримниң арисида долан қалунини, долан ғеҗигини чалидиғанларму бар. Амма сәнъәт йолини таллавалған бирла мән. Һазир чоң акамниң оғуллири — Абләт билән Мөмүнҗан — сәнъәт йолида келиватиду. Әнди аялим — Аминә Өмәр, Шинҗаң сәнъәт өмигиниң артисти. Икки пәрзәндимиз бар. Чоңи — Шахназ, алий оқушта. Кичиги — Мустафа, бәшинчи синипта оқуватиду.

—            Пәрзәнтлириңиз сәнъәт йолини таллидиму?

—            Яқ. Қизим мухбирлиқни оқуватиду, келәчәктә радио яки телевизиядә ишләшни арман қилиду. Өзиниңму бу саһаға қабилийити бар.  Оғлум техи кичик.

—            Оғлиңиз сәнъәткар болушни халисичу, қоллап-қувәтләмсиз?

—            Растимни ейтсам, пәрзәнтлиримниң сәнъәткар болушини халимаймән. Чүнки сәнъәт йолиниң һалавитидин, җапаси җиқмекин. Бу мениң пикрим. Мениң тартқан җапалиримни балилирим көрмисекән дәймән. Бирақ уларниң кәсип таллиған пәйтидә уни яки буни талла дәп ейтмаймән. Өзлириниң ихтияриға қоюп беримән. Әгәр оғлум сәнъәткар болимән десә, қаршилиғим болмайду.

—            Өзиңизниң дәсләп сәһнигә чиққан пәйтиңиз есиңиздиму? Қандақ һиссиятлар илкидә болған едиңиз?

—            Мәктәптә оқуватқан пәйтлиримдики сәһнигә чиққанлиримни һесапқа алмисам, дәсләпки қетим кәспий артист сүпитидә 1989-жили чоң сәһнигә чиқтим. Институтни тамамлиғандин кейин Шинҗаң сәнъәт өмигигә тәклип қилиндим, шу жили атмишқа йеқин концертқа қатнаштим. Әлвәттә, дәсләп чоң сәһнигә чиққинимда, қорқунуч илкидә болдум. Кейинирәк, тәҗрибә топлиғандин кейин, бу һиссиятларму бесилди. Бирақ һәрдайим һаяҗанлиниш илкидә болидиғиним ениқ. Бәзидә нахша ейтиветип, нахшиниң сөзини унтуп қалисән. Әйнә шундақ қизиқ вақиәләрму болуп қалиду.

—            Талантиңизниң йәнә бир қири — у сиздики актерлуқ. Иҗадий паалийитиңиздә нахша ейтишқа көп көңүл бөләмсиз яки актерлуқ бесимирақму?

—            Мән әсли Шинҗаң сәнъәт институтини актерлуқ кәспи бойичә тамамлидим. Мәлумки, пүткүл дунияда балет, опера вә драма театрлири сәнъәтниң әң жуқури пәллиси һесаплиниду. Әпсус, биздә театрниң тәрәққияти аста кетиватамдекин, болмиса биздиму талантлиқ актерлар, режиссерлар, драма әсәрлириму бар. Әнди тамашибинларниң драма әсәрлиригә болған қизиқишиниң суслиғи, мениңчә болса, һазирқи заманда адәмләрдә көңүл көтириш васитилириниң көпәйгәнлиги билән бағлиқ болса керәк. Интернет тори, янфонлар, DVD дискларға қачиланған һәрхил кинолар көп. Уни өйдә олтирипла пайдилинишқа болиду. Демәк, спектакль көрүш үчүн билет сетивалидиған адәмләр наһайити аз. Мошундақ шараитта қисқа эпизодлар, биздә «этюд» дәп атилидиған сәһнә әсәрлирини елип чиқиватимиз. Улар қисқа болсиму, һаятимиздики яхши вә сәлбий илләтләрни толуқ ипадиләп бериду һәм тамашибин арисида аммибап. Шуңлашқа биз бу жанрни көп пайдилинимиз. Униң йәнә бир алаһидилиги, күлкә-чақчақ, юмор арқилиқ көп нәрсиләрни ейтишқа муйәссәр болуватимиз. Мәнму кәспий актер сүпитидә сәһнигә чиқидиған пәйтләрму болуп қалиду. Амма һазир көп вақтимни нахша ейтишқа бөлүватимән.

—            Сизни тарихий Вәтинимиздә эстрада жанриниң асасини салғучиларниң бири дәп тонуймиз. Умумән, Шинҗаңда эстрада қандақ тәрәққий әтти?

—            Өткән әсирниң 80-жиллири биздә эстрадиға болған қизиқиш пәйда болди. Чәтәллик эстрада нахшилирини аңлидуқ, көрдуқ. Шундақла яшлиримизға Алмутида қурулған Мурат Әхмәдиев рәһбәрлигидики «Яшлиқ» ансамблиниң тәсири көп болди. Шуларни көргәндин кейин уйғур яшлириниңму бу ишниң қолидин келидиғиниға көз йәткүздуқ. Дәсләп 1990-жили Шинҗаң нахша-уссул ансамблида эстрада топи қурулди. Әпсус, бу топниң иши бираздин кейинла тохтап қалди. Әнди бу иш 1994-жили қайтидин қолға елинди. Эстрада йолини таллиған яшлиримиз илгири чәтәлликләрниң, болупму Түркия вә Өзбәкстан эстрада юлтузлириниң нахшилирини уйғурчә ейтқан болса, әнди улар өзлириниң нахшилирини иҗат қилишқа башлиди. Мана шуниңдин кейин эстрада музыкиси яхши тәрәққий етиватиду, дәп ойлаймән,

—            Буниңдин бираз жиллар илгири Шинҗаңда кона хәлиқ нахшилирини эстрада жанриға кәлтүрүп ейтиш аммивий түс алған еди. Буниң сәвәви немидә?

—            Мундақ әһваллар һазирму бар. Униң сәвәви, төвәндикичә дәп ойлаймән. Раст, уйғур миллий музыкисиниң, сәнъитиниң тарихи чоң. Башқисини ейтмиғанниң өзидә, хәлқимизниң «Он икки муқамини» пүткүл дуния инсанийәт мәдәнийитигә қошқан чоң төһпә дәп етирап қилиду. Әнди бай музыка дурданилиримизни сақлап, әвлаттин-әвлатқа йәткүзүш бизниң борчимиз. Бу иш билән шуғулланған вә шуғуллиниватқан адәмләр бар. Амма бүгүнки таңда, әпсус, яшлиримиз миллий саз әсваплири билән ейтқан нахшиларға анчә қизиқмайду. Биз он нәччә жил давамида бираз тәтқиқатларни жүргүзүп, бир йолни тепип чиқтуқ. Классик нахшилиримизни һазирқи заман яшлиримиз қобул қилидиған, шулар тиңшайдиған қилип ипадиләш васитиниң һаҗәтлигини чүшәндуқ. Йәни һазирқи яшларниң тәливигә мас кәлтүрүп, улар қобул қилидиған эстрада жанрида яңритишқа башлидуқ. Бу йәрдә биз миллий саз әсваплириниму пайдиландуқ, Шундақ қилип, яшлар күтүватқан йолни таптуқ. Тәҗрибә сүпитидә 1994-жили биз Долан муқамлиридин «Рак баявани» муқамини эстрадиға селип, қайта ишлидуқ. Бу муқам әсли Долан қалуни, равави, ғеҗиги билән ейтилиду. Биз уни қайта ишләп, сәһнигә елип чиққинимизда наһайити аммибаплиққа егә болди. Йәттә яштин йәтмиш яшқичә болған тамашибинлиримиз тиңшиди. Униңдин ташқири, һазир яшлиримиз заманивий нахшиларни иҗат қилмақта. Мениңчә болса, уйғур эстрада музыкисини дунияға тонутуш бизниң вәзипимиз һәм бу йөнилиштә әмгәк қиливатимиз.

—            Қазақстанлиқ уйғур бәстикарлиримиз яхши нахша мәтинини язидиған шаирлар аз дәп дайим тәкитләйду. Силәрдә мошундақ мәсилә барму?

—            Әлвәттә, хәлиқ ичидә аммибап нахшиниң иҗат қилиниши үчүн яхши мәтин керәк. Композиторларму мәтинләргә көпирәк диққәт бөлиду, Худаға шүкри, биздә яхши шаирлар көп. Мухтәр Буғра, Муһәмәт Ғоҗа, Әсқәр Мухтәр охшаш талантлиқ шаирлар ишләватиду. Әнди композиторлардин өзәмниң  җийәним Абләт Аблеким, Керимҗан Муһәммәтниң иҗадий паалийити хошал қилиду. Һазир Шинҗаңдиму, бу яқтиму наһайити аммибап болуватқан «Долан мәшрәп», «Шүкри дедим» вә қазақстанлиқ шаир Илия Бәхтияниң мәтини болған «Уйғур дегән мошундақ» охшаш нахшиларниң музыкисини Абләт Аблеким язғанлиғини тәкитлигүм келиду.

—            Һазир биз «Ипәк йоли садаси» конкурсини диққәт билән назарәт қиливатимиз. Чүнки алмутилиқ талантлиқ қизимиз Муштәри Исламова конкурсниң новәттики басқучиға өтти. Мошу лайиһә һәққидә ейтип бәрсиңиз?

—            Мәзкүр конкурсниң «Ипәк йоли садаси» намидин көрүнүп туридекин, униң даириси наһайити кәң. Униңға Улуқ Ипәк йолидики әлләрниң талантлиқ яшлири қатнишалайду. Шуңлашқа бу конкурсқа Қазақстандин, Һиндстандин, Пакстандин яшлар кәлди. Умумән, бийил конкурсқа үч йүзгә йеқин адәм қатнашти. Уларниң тәң йерими биринчи басқучтин өтти. Конкурсниң йәкүнини жилниң ахириғичә чиқирип, төрт балини таллавалимиз. Демәк, риқабәт наһайити чоң. Хошал қилидиғини, талантлиқ балилиримиз, бизгә варислиқ қилғидәк яшлиримиз көп екән. Униңдин ташқири, мәзкүр конкурс һәқиқәтән қабилийәтлик балиларға чоң бир мүмкинчилик яритиду.

—            Демәк, конкурсниң асасий мукапатлиридин ташқири уларниң чоң сәһнигә чиқишиға шараит яриталамду? Шәхсән өзиңиз қандақ ярдәм берәләйсиз?

—            Тәкитләш лазимки, бу конкурсниң йәнә бир алаһидилиги шуки, қатнашқучиниң иҗтимаий әһвалидин қәтъий нәзәр, һәқиқий авази, таланти бар балилар таллиниду. Өзәм 32 қатнашғучиға устазлиқ қилимән. Һазир шуларниң арисидин төрт балини, йәни уларниң конкурста ғалип чиқишидин қәтъий нәзәр, өзәм таллавалдим. Келәчәктә уларни чоң сәһнигә елип чиқиш оюм бар. Һәмкарлишип ишләймиз.

—            Қазақстанлиқ уйғур эстрадисиниң вәкиллири билән арилишип турамсиләр?

—            Дайим арилишип, мунасивәттә болушқа тиришимиз. Әлвәттә, болупму бизниң Уйғур театрниң артистлири билән болған алақимиз наһайити яхши. Улар Шинҗаңға, биз бу яққа кәлгәндә дайим тәҗрибә алмаштуруп туримиз. Әнди айрим йәккә нахшичиларму бизниң Үрүмчидики студиямизгә келип туриду. Әпсус, уларниң исимлири ядимда қалмапту. Бизгә кәлгән нахшичиларға болса, қолумиздин келишичә ярдәм беришкә тиришимән. Келәчәктиму мунасивәтлиримиз мошундақ қоюқлишиду дәп ойлаймән.

—            Сөһбитиңизгә рәхмәт.

Йолдаш МОЛОТОВ.

СҮРӘТТӘ: Абдулла Абдуреһим «Уйғур авази» гезитиниң оқурмәнлиригә болған иззәт-еһтирамини өзиниң қол тамғиси билән изһар қилишни тоғра көрди.

Бәхтишат СОПИЕВ чүшәргән сүрәт.

http://uyguravazi.kz/?p=16219