| Исми ривайәткә айланған сәнъәткар. | |
|
|
«Уйғур авази» гезити, 8 декабрь 2016 ж. Қазақстан Хәлиқ артисти Мәрийәм Семәтованиң туғулғиниға – 100 жил.
Мәлумки, Уйғур театри жигирмә жил мабайнида (1941 – 1961) Челәктә болған. У чағларда театримиз вилайәтлик статусқа егә еди. Шу жутта туғулуп өскәнлигимдин, башқилар охшаш мениң үчүнму сәнъитимиз дәргаһи бирдин-бир мәдәний очақ һесаплинатти. Раст, биздә кинотеатрму моҗут еди. Амма униңда һәрбир фильм һәптиләп көрситиләтти. Иккинчи тәрәптин, биз, уйғур балилири, рус тилини дегәндәк чүшәнмәттуқ. Шуңлашқа өзимизниң сөйүмлүк қоюлумлири «Анархан» вә «Ғерип — Сәнәм» қанчә қоюлса, шунчә бараттуқ, концерт программилирида өзимиз билидиған нахшиларни иҗрачиларға қошулуп ейтаттуқ. Мошу концертларниң тәсириму яки балилиққа хас чүшәнчимиз дәриҗисиму, биз спектакльларда иҗра қилидиған нахшиларниң һәммисини ядқа биләттуқ, әнди актерларниң рольларни қандақ ойниғанлиғиға етивар бәрмәттуқ. Биз үчүн «Анархандики» Султанбай вә Әлабай — яманлар, Сайит вә Гүлзарә — бечариләр. Шуңлашқа булар жиғлиса, бизму жиғлаттуқ. Театримиз артистлириниң көпчилиги биз туридиған кочиларда яшатти. Шуңлашқа уларни көрүп қалғинимизда, «Әйнә Сайит келиватиду», «Мәликә кетип бариду» дәп чуқурушаттуқ һәм улар көзлиримиздин ғайип болғичә, арқисидин қараттуқ. Кочиларда улар, немишкиду, бизниң ата-анилиримиздин пәриқләнмәтти. Бу әһвалму биз үчүн тепишмақ болидиған. Спектакльларға, артистлиримизниң өз рольлирини қандақ иҗра қилишиға дәсләпки қетим студентлиқ жиллири диққәт ағдурдум. Ташкәнттә оқуп жүргәндә анда-санда биз туридиған җайға йеқин орунлашқан Һәмза театриға бараттим. У йәрдә көргән «Бай-батракни» «Анархан» билән селиштурсам, «Пәрһат — Шеринни» «Ғерип — Сәнәм» билән селиштураттим. СССР хәлиқ артистлири Сара Ишантуриева вә Аброр Хидаятов, бизниң Мәрийәм Семәтова вә Әхмәт Шәмиев. Бизниңкиләр өз рольлирини шундақ маһарәт билән ойнатти. Шуңлашқиму гоя һәммә вақиә сениң көз алдиңда болуватқандәк, сән шу көрүнүшләрниң иштракчисидәк сезиләтти. 
Ташкәнттә оқуп жүрсәмму, язлиқ тәтилдә, айрим вақитларда қиштиму, жутумға келәттим вә Тиллахан чоң апимизниң өйигә чүшәттим. Мәрийәм Семәтова уларға хошна болидиған. Һазирму есимда, язниң күнлири, пат-патла чоң апамлар қорасиға Мәрийәм һәдимиз кирип келәтти вә өзи техи дегәндәк көрүнмисиму, униң «Тиллақиз» дегән җараңлиқ үни аңлинаттидә, кейин өзи пәйда болатти. Мән, немә үчүнду, һәдимизни униң һөснигә һөсүн қошидиған, уни техиму яшартип, интайин яришиған әтләс көйнигидә көрәттим. Даңлиқ артист һәдимиз қәдәм тәшрип қилғанда, чоң апимиз немә билән бәнт болмисун, һәммә оқитини ташлап, пайпетәк болуп кетәтти. Қучақлишип көрүшкәндин кейин дәстихан йейишқа алдиратти. Бир қизиқ йери, мән қайси жили жутқа кәлмәй, өзгәрмигән бирла мәнзирини – чоң апимизниң һодуқуп қелиштәк бир һалитини, Мәрийәм һәдимизниң уни, хелидин көрмигәндәк, қучақлишип саламлишишини көргәндә һәйран болаттим. Чоң апам мәшһур сәнъәткаримиз билән шунчә жиллардин бери интайин қоюқ хошнидарчилиқ қилип жүрсиму, еһтимал, униң әслидә ким екәнлигини яхши билгән һалда дайим өзини шундақ тутқан болуши керәк. Амма булар җозиға олтириши биләнла, аридики пәриқ йоқилип, қәдинас хошнилар чай үстидә сөһбәтлишиватқандәк туюлатти. Һәр иккиси бир жилда туғулған, йәни қурдаш. Мән һәрқачан көрүватқинимға бирдә ишинип, бирдә ишәнмәттим. Мениң үчүн Мәрийәм Семәтова алий дәриҗидики сәнъәткар, униң үстигә Алий Кеңәш депутати, башқа дуния адими болғачқа, адәттикиләрдин кәскин пәриқлинидиған. Қол йәткүзүш мүмкин әмәс кишидәк туюлатти маңа. «Ғерип-Сәнәмдики» Мәликә маңа турмуштиму мәғрур, көпчиликкә тәңситмигән һалда жуқуридин қарайдиғандәк билинәтти. Әмәлиятта җозида олтарған киши чоң апимиздин анчила пәриқләнмәтти. Буниң һәммиси худди тегигә йетиш мүмкин әмәс бир мөҗүзидәк сезиләтти. Кейин, чоңқурирақ вә әтраплиқ ойлап бақсам, бу һаләтниму чүшинишкә болидекән. Мәрийәм һәдимизму, мениң чоң апамдәк, аддий дехан аилисидә туғулуп өскән. Мәрийәм Семәтова 1916-жили 9-май күни Челәк тәвәсидики Қаратуруқ йезисида дунияға кәлгән. Өз мәлисидә хәлиқ нахшилирини аңлап жүргән қиз улар аһаңлирини оңайла ядлавелип, өзи уларни тәкрарлап ейтатти. Мәктәптә у дәсләп «нахшичи» сүпитидә тонулиду, кейин оқуғучилар бир-икки пәрдилик әсәрләрни қоюшқа башлиғанда, Мәрийәм уларниң әң паалийәтчан иштракчиси болиду. Сәнъәткә, театрға болған қизиқиши у техникумда оқуған жиллири техиму күчийип, униң арамини йоқатқан һәвәсигә айлиниду. Мошу һәвәс уни ахири Уйғур театриға елип келиду вә өзиниң 30 жиллиқ һаятини әйнә шу сәнъитимиз дәргаһиға беғишлайду һәм униң сәһнисидә әң ярқин юлтуз кәби чақнайду.
Театрда униң дәсләп эпизодларға йеқин, йәни иккинчи, һәтта үчинчи пландики рольларни ойниши тәбиий еди. Мәрийәм Семәтова актерлуқ маһарәт мәктивидин өтиду. Шундиму униң «Анархандики» — Петихан. «Аршин-Малаландики» — Телли, «Ғерип — Сәнәмдики» Гүлчи момай вә башқиму рольлири тамашибинлар есида қалиду. Яш актриса өзиниң немигә қадирлиғини Ғ.Мусреповниң «Қозы-Көрпеш – Баян-сулу» драмисида Баянниң ролини иҗра қилиш арқилиқ намайиш қилиду. Шу чағда театр рәһбәрлигиму униң нәқәдәр қабилийәтлик екәнлигигә көз йәткүзиду. У өзиму өзиниң жирик роль һөддисидин чиқалайдиғанлиғини һис қилиду. Униң бирдин-бир армини – Анархан роли еди. Амма классикилиқ әсәрлиримизниң новәттики қоюлумида униңға у арман қилған рольни әмәс, бәлки Гүлзариниң ролини тәклип қилиду. Актриса, әлвәттә, рәнҗийду, хапилиғини йошурмайду. Лекин өзиниң әсәрдики баш қәһриманниң обризини яритишқа һәммә җәһәттин мунасип екәнлигини намайиш қилиш мәхситидә Гүлзариниң образини яритишқа бар күчини салиду. Нәтиҗидә драма хелидин бери қоюлуп келиватсиму, сәһнидә Гүлзариниң унтулмас, чоң әвлат техи йеқиндила көргән образи пәйда болиду. Җ.Асимов вә А.Садиров әсәри театримиз сәһнисидә 1934-жилидин башлап қоюлуватсиму, Гүлзарә — Семәтова образини тәкрарлаш мүмкин әмәс һадисә болуп қалиду. Қазақстан хәлиқ артисти Қурван Абдурасулов өзиниң хатирилириниң биридә «Гүлзарә дәрт-һәсрәткә чидимай жиғлиғанда, сәһниниң кәйнидә турған Ғуламхан акам (Җәлилов) титирәк авазда «Һәй, Мәрийәм, һәй Мәрийәм, адәмниң жүрәк-бағрини езивәттиңғу!», дәп көз яш қилған», дәп язиду. Һәқиқәтәнму М.Семәтова һәрбир рольни һәйран қаларлиқ маһарәт билән ойнатти. Иккинчи тәрәптин, Гүлзарә охшаш образни – турмушниң мәшәқәтлиридин еғир әһвалда қалған, қизлириға бола башқиларниң чидап болмайдиған заваллирини тартқан аниларни артистимиз реал һаятниң өзидә талай қетим көргән һәм шуларниң тәғдирини сәһнигә елип чиқиш – униң үчүн анчила мурәккәп әмәс еди. У һәққаний образни яратқачқа, тәсири интайин күчлүк болған һәм тамашибинларла әмәс, бәлки актерларниң өзлириму униң иҗрасидин һаяҗанлинип, тәврәнгән. Мана Мәликә («Ғерип — Сәнәм») – падишаниң рәпиқиси, униң өзини қандақ тутушини билиши, қәдәм ташлашлири, ишарилиричу! Униң кәскин ишариси, дәһшәтлик қариши – алдидикиләрни титиритиду, вәһимигә салиду. Мәликә әң жуқури тәбәқиниң вәкили болсиму, у артистимиз өзи келип чиққан хәлиқни ипадиләтти. Демәк, рольни қандақту-бир миллий алаһидиликләр бирләштүрәтти, көрүнүштә билинмәйдиған инчикә жиплар бағлатти. Әнди Мария Александровнани алсақ («Аилә»), у тамамән башқа аял. Униң үстигә, спектакль қоюлған жиллири Ленинға, Владимир Ильичниң анисиға мунасивәтму пүтүнләй башқичә болған. Ленинниң аниси өз дәвриниң наһайити билимлик, тәрәққийпәрвәр аяллиридин еди. Өз заманисиниң бирнәччә тилни билидиған, музыкидин хәвири бар зиялиси һесаплинатти. Амма тәғдир униң пешанисигә, биринчи новәттә, көпбалилиқ аилиниң аниси, пәрзәнтлиригә яхши тәрбийә вә билим беришни язиду һәм бу вәзипини у алийҗанаплиқ билән ада қилиду. М.Семәтова уйғур сәһнисидә әйнә шундақ аялниң обризини яритиду… Театримиз сәһнисидә «Назугум» спектакли қоюлушидин хелила илгири тамашибинлиримиз хәлқимизниң қәһриман қизини биләтти. Мундақ болғини, концертлиқ программиларда Мәрийәм Семәтова Назугум монологини иҗра қилип, кейин мәтингә улаштурупла, униң нахшисини ейтатти. Монолог вә нахша драмилиқ роль болмисиму, һәдимиз сәһнидә һәқиқий қәһриманни гәвдиләндүрәтти. Бара-бара овҗ еливатқан мәтин бирдинла тохтап, муңлуқ нахша башланғанда, залда олтарғанларниң көз алдида, худди Назугумниң өзи пәйда болғандәк бир һаләт йүз берәтти. Өзи шеирларни йезип, шуларға аһаңларни иҗат қилғачқа, у Назугум монологиниң һәрбир мисрасини бабиға йәткүзүп оқушни биләтти. Аһаңни болса, қәлбиниң тарлири арқилиқ чиқиратти. Буниң һәммиси бир мөҗүзә еди… Тиллахан чоң апамниң үзүмлүк бариңи астидики җозида олтарған вә өй егиси билән параңға чүшүп кәткән қара әтләс көйнәктики аялни йә Гүлзарә яки Мәликә, йә Баня-сулу яки Мария Александровна, шундақла Назугумға задила охшитишқа болматти. У болса, мундақ рольларниң қанчисини иҗра қилған. Мошуларниң һәммисини ойлаветип, болупму Назугумниң нахшилирини қайта-қайта әсләп өтүп, мән Мәрийәм һәдимизни күтмигән йәрдин Назугумниң өзигә охшаттим. Аддий уйғур қизи йеңидин турмуш қуруп, пәрзәнт көриду. Амма басқунчилар буниң һәммисини бәрбат қилиду. Шуниңға наразилиқ, қаршилиқ сүпитидә ойғанған сезимлар бара-бара ғәзәпкә айлиниду – батур қизниң ирадиси, дүшмән алдида баш әгмәслиги, миллий-азатлиқ күрәшниң рәмзи, байриғи болиду. Мәрийәм һәдимизму Қаратуруқта дунияға кәлгән аддий уйғур қизи болған. Қәлбиниң әмри билән театримизниң босуғисини басқанда, у һечқачан көпчиликкә кәң тонулидиған сәнъәткар болумән, вақти кәлгәндә, башқилар қатарида елимиз һаятиға зөрүр қанунларни қобул қилишқа депутат сүпитидә қатнишимән дәп ойлимиған, әлвәттә. Амма сәра қизиниң тиришчанлиғи, униңға тәбиәт һәдийә қилған истедат вә һәммидин әвзили – бар күч-ғәйрити билән хәлиқ үчүн хизмәт қилиш арзуси уни әң егиз чоққиларға елип чиқти. Театрда у зор утуқ қазанди. Униң утуқлири, өз новитидә, теаримизға шөһрәт елип кәлди, Уйғур театри җумһурийитимиздә кәң тонулған театрлар қатариға қошулди… Мошу йәрдә биз йәнә шу көрнәклик сәнъәткар Қурванҗан Абдурасуловниң хатирисигә мураҗиәт қилишни мақул көрдуқ. У мундақ дәп язиду: «Мәрийәм һәдимизниң өз алдиға қойған реҗилири болидиған. У театр үчүн яралған туғма истедат, театрниң шөһритини кәң даиригә елип чиққан әҗайип қабилийәт егиси еди. У бизниң мәдәнийитимиз, сәнъитимиз асминида өчмәс болуп яралған юлтуз еди һәм барлиғимиз хатирисидә шундақ болуп қалди». Қазақстан хәлиқ артисти Мәрийәм Семәтова 1967-жили дуниядин өтиду. У бари-йоқи 51 йешида вапат болди. У театримиз тарихини яратти вә шу тарих сәһипилиригә исми алтун һәрипләр билән йезилди. У ойниған рольлар, яратқан образлар һечқачан унтулмайду вә яшлар үчүн актерлуқ маһарәтниң мәктиви сүпитидә хизмәт қилиду. Бийил униң 100 жиллиғи. Мениң мақаләм билән тонушқан чоң әвлат, әлвәттә, Мәрийәм Семәтовани әсләйду, у ойниған рольларни көз алдиға кәлтүриду һәм еһтиярсиз һалда «Униң исми һәқиқий мәнада ривайәткә айланған еди» дәп әскә алиду. Рабик ИСМАЙИЛОВ. |
