«Уйғур авази» гезити, 31 март 2016 ж.

«Күлдүрүшни билиш – сәнъәт, күлкигә қелиш – дәһшәт».

Саһибәм НОРУЗОВА:/ 1-апрель — Күлкә күни көплигән әлләрдә қедимдин нишанлинип келиватқан мәйрәмләрниң бири. Уйғур хәлқиниң әзәлдин күлкә, чақчақсиз яшимиғанлиғи тарихимиздин бәлгүлүк. Хәлиқ еғиз ижадийитидәк упримас ғәзнимизниң қәһриманлири Нәсирдин Әпәндим, Сәләй Чаққан, Молла Зәйдин күлкисиниң садаси бүгүнгичә яңраватқанлиғи шуниңдин дерәк бәрсә керәк.Һәзил-чақчаққа болған хуштарлиғимизниң әвлаттин-әвлатқа мирас болуп келиватқанлиғи нәтиҗисидә Руқийәм Саттарова, Реһангүл Мәхпирова, Махмут Дәраев охшаш күлкә маһирлири йетилип чиқип, хәлқимизниң меһир-муһәббитигә бөләнди. Бүгүнки күндә әйнә шу атақлиқ сәнъәткарларниң изини бесип, хәлқимизгә күлкә һәдийә қилип, ой селип келиватқан  яшлар аримизда йоқ әмәс. Шуларниң бири — Саһибәм Норузова. Күлкә күни һарписида 1-җумһурийәтлик «Жас Алаш» һәзил-күлкә конкурсиниң лауреати  Саһибәм Норузова билән сөһбәтләшкән едуқ. Төвәндә әйнә шу сөһбәтни гезитханлар диққитигә һавалә қиливатимиз.

— Саһибәм, сизни 1-апрель – Күлкә күни билән тәбрикләймән.

— Рәхмәт!

— Дәсләп өзиңизниң иҗадий паалийитиңиз, сәнъәт саһасиға қандақ кәлгәнлигиңиз тоғрисида қисқичә тохтилип өтсиңиз?

— Мениң иҗадий паалийитим 1986-жили һазирқи П.И. Чайковский намидики колледжниң хәлиқ әсваплири бөлүминиң равап синипиға оқушқа чүшүштин башланди. Мәзкүр оқуш орнини тамамлап, 1990-жили Уйғур театриға солист-вокалист болуп ишқа орунлаштим вә «Нава» ансамблида равап челип, нахшиму ейттим, риясәтчиму болдум. Театр йенида «Сада» эстрада ансамбли тәшкил қилинғанда, ансамбльниң шу чағдики бәдиий рәһбири, савақдишим Нуралим Варисовниң һәртәрәплимә қоллап-қувәтлиши билән мәзкүр ансамбльдиму ишлидим. 1996-жилдин бери һәзил-күлкә жанриниң актрисиси сүпитидә паалийәт елип келиватимән. Мән бу жанрға оңайла сиңип кәттим дәп ейталмаймән. «Өзиниң ишини қилип, рававини челип жүривәрмәмду», «Норузова театрда немә қилип жүриду» дегәнләрму болди. Шундақ қаршилиқларға бәрдашлиқ берип, бүгүн мәшәқәтлик сәнъәт йолида хәлқим үчүн биркишилик хизмәт қилип келиватсам, униңда, биринчи новәттә, мәрһум ата-анамниң қошқан зор әҗри бар. Һәр иккилиси сәнъәтни чәксиз сөйәтти. Дадам — Турсун Норузов, Түгмән йезисидики Ақсақаллар кеңишиниң рәиси сүпитидә өмүр бойи жутниң, хәлиқниң ғеми билән яшап өтти. У миллитимизгә мунасивәтлик һәрқандақ мәсилигә бепәрва қаримай, өйму-өй меңип гезитқа йезип, театр гастрольға барғанда, билетини сетип, қолидин кәлгән ярдимини айиматти.  Әнди һәзил-күлкә жанриға болған қизиқиш маңа, биринчидин, өзи сода саһасида ишлисиму, пародия жанриға майил мәрһум анамниң ақ сүти билән дариған болса керәк. Иккинчидин, бу жанрдики талантимниң ечилип, утуқларға йетишимдә театримизни сабиқ мудири, Қазақстан хәлиқ артисти Мурат Әхмәдиевниң беваситә үлүши бар. 1996-жили Өзбәкстан хәлиқ артисти Абдрим Әхмәдийниң 70 яшлиқ тәвәллудиға беғишланған кәчтә Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти Гүлнарә Сайитоваға пародия ясиғиним Мурат Абдрим оғлиға яққан болса керәк, шуниңдин кейин у мениң һәзил-күлкә билән сәһнигә чиқишимни һәртәрәплимә қоллап-қувәтләп, «һечкимгә охшимай ялғуз чиқиң» дәп мәслиһәт бәрди. Кейинирәк җумһурийәтлик һәзил-күлкә конкурсиға қатнашқинимда, мәрһум Қудайберген Султанбаев билән Лидия Каденованиң талантимни жуқури баһалап ейтқан яхши пикирлири мени техиму қанатландурди.

— Бу жанрни таллавалғанлиғиңизға өкүнәмсиз?

— Һеч өкүнмәймән. Даналарниң «Күлкә көңүл ачиду» дегән яхши сөзи барғу. Һәрдайим қайғуруп жүрүш адәмни роһий чүшкүнлүккә елип келиду. Адәм организми мундақ һаләткә узақ чидалмиса керәк. Бу тохтимай, давамлиқ күлүп жүрүш керәк дегән сөз әмәс.  Һәр нәрсиниң орни болғинидәк, күлкиниңму орни бар. «Күлүшни  билиш — өмүр, күлдүрүшни билиш — сәнъәт, күлкигә қелиш — дәһшәт» дегәндәк, әлвәттә, орунлуқ күлгәнгә немә йәтсун! Шундақла күлкиниң адәм саламәтлиги үчүнму әһмийити зор. Бир қетим күлгәндә, адәмниң үзи билән бешиниң булҗуңлири 15 қетим мидирлайдекән. Әң муһими, күлкә дилға арам беғишлаш билән биллә, адәмни тәрбийиләйдиған роль атқуридиғанлиғи билән әһмийәтлик.

— Биздә тамашибин алдиға ялғуз чиқип, көпчиликни күлдүрәләйдиған артистлар йоқ десәкму болиду. Ялғуз чиқиш Сизниң сәнъәт йолидики «фишкиңиз» болса керәк?

— Һәр кәсипниң өз қийинчилиғи болғинидәк, артист сәһнидә күлкилик әсәр орунлап, кимни яки немини күлкә астиға алмисун, көпчиликни күлдүрүш оңай әмәс, әлвәттә. Бу алаһидә издинишни, маһирлиқни тәләп қилиду. Устазим Махмут Дәраев сәһнә төридин көрүнгәндила, тамашибинлар  униң түригә қарап күлидиғу. У бу дәриҗигә әйнә шу маһирлиқ билән еришти.  Әнди сәһнигә ялғуз чиқип күлдүрүш қийинниң қийини. Сәнъәт йолидики «фишкам» билән утуққа еришиш үчүн дайим издинип, ишләп келиватимән.

— Миниатюрилардила көрүнмәй, өткән жили А.П. Чеховниң «Аличилиқ бағ» комедиясидә Шарлотта Ивановнаниң обризини яратқанлиғиңиз шу издинишләрниң нәтиҗиси болса керәк. Мәнбәләргә асаслансақ, Чеховниң өзи бу образни әсәрдики асасий фигура һесаплап,  уни пәқәт талантлиқ, «юмори бар актриса» ойналайду дегән болса, атақлиқ әдәбиятшунаслар А.П. Скафтымов вә З.С. Паперный  Шарлоттини «биртәрәплимилик күлкилик образ әмәс, чоңқур психологиялик образ» дәп язған. Сизниң бу хусусида пикриңиз қандақ?

— Бир қаримаққа, бу персонаж спектакльдики умумий күлкилик көрүнүшләрни толуқтурғандәк билиниду.  Бу образни сәһнигә елип чиқиш җәриянида Шарлоттиниң пьесида күлкилик фон яритиш функциясини атқуридиған қошумчә персонаж әмәс, өз һаяти билән яшаватқан, сиртқи күлкилик көрүнүшигә чоңқур қәлбий һалитини йошуруш арқилиқ драмиға йеңи тоқунуш қошидиған персонаж екәнлигигә көз йәткүздүм. Спектакльни қойғучи режиссер, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби, устазим Ялқунҗан Шәмиевму бу рольни мениңдә юморниң барлиғини һесапқа алған һалда, ишәш қилип тапшурса керәк дәп ойлаймән. Мән режиссерниң ишәнчисини қанчилик дәриҗидә ақлалиғанлиғимни тамашибин баһалисун.

— Кеңәш дәвридә көп нәрсиләргә күлүшкә болмайду дәп чәк қоюлған еди. Қазақстан мустәқиллигини алған 25 жил ичидә күлкигиму әркинлик берилди. Пүткүл дуния йеңи технологияләр дуниясиға айлинип қалди. Бирақ биз һәзиллиримиздә техичила ғевәтчиләр, момай-бовай, һарақкәшләр мавзулиридин чиқалмай келимиз. Буниң сәвәви немидә?

— Һәзил-күлкә — көпчиликниң көңлини көтирипла қоймай, тамашибинни ойландуридиған алаһидә қурал. Бүгүн йеник күлкә пәйда қилидиған әсәрләр билән тамашибинни һәйран қалдуруш, күлдүрүш мүмкин әмәс. Өз вақтида «Тәбәссүмдә» тамашибинни күлдүргән миниатюрилар билән бүгүнки тамашибинни күлдүрәлмәйсән. Сәвәви, заман билән тәң тамашибинниң еһтияҗ-тәливи өзгәрди. Заманға беқип күлкини бүгүнки җәмийәттики, адәмләр арисидики илләтләрни қамча астиға алидиған, уларни түп- томуридин йоқ қилидиған қурал сүпитидә пайдилинишимиз керәк. Лекин ундақ миниатюриларни язидиған сатириклиримиз йоқниң орнида. Тапшурма берип язғузған әсәрләрниң бәзилири оқуғанда қизиқ болсиму, сәһнидә күлкә пәйда қилмайду. Шуңлашқа бәзи язғучиларниң язғинини җөндәп, бәзи чағларда сәһнидила импровизация қилип, хәлиқни һәм күлдүридиған, һәм ойландуридиған дәриҗидә өзгәртип, елип чиқсаң, рәхмәт ейтишниң орниға, «бизниң язғинимизни театр өзгәртиветипту» дәп рәнҗийду.

— Биздики күлкиниң бәдиий дәриҗисини көтириш үчүн немә қилиш керәк?

— Муәллиплиримиз йеник күлкигә майил әсәрләрни әмәс, тамашибинниң еһтияҗиға җавап берәләйдиған, сәһнигә чиққан артист күлдүрүпла қоймай, ойнап туруп ой йәткүзәләйдиған һәммимиз көрүп, гува болуватқан нәрсиләргә асасланған, әсәрниң қәһриманиға охшиған тамашибин сәһнидә өзини тонуп уйилидиған әсәрләрни йезиши керәк. Яхши йезилған әсәрни сәһнигә яхши елип чиқишқа бизниң күлкә маһирлириниң маһарити йетиду.

Қазақ, рус артистлири өзлири язған күлкилик монолог, миниатюрилирини өзлири орунлайду. Бу җәһәттинму биз кәйнидә қалдуқмекин дәймән. Сизчә қандақ?

Қазақ, рус артистлириму бизгә охшашла яхши миниатюра, монологларға муһтаҗ болғанлиқтин, ахири өзлири йезип, өзлири сәһнигә елип чиқиватқанлиғи һәққидә гезит бәтлиридә йезиливатиду.  Бирақ уларда «Немишкә Петросян яки Рожкова өзлириниңла әсәрини елип чиқиду?» дегән пикир туғулмайду. Улар үчүн һәзил-күлкә заманниң тәливигә лайиқ, өз жанриға җавап берәлисила болди. Биздиму язғучиларниң начар язған миниатюрилири бәдиий кеңәштин өтмигәчкә, амалниң йоқидин өзимизниң әсәрлирини чиқиримиз. Уларниң арисида Дәраевниң әсәрлири көп болушиға у әйиплик әмәсқу ахир. Театрниң артистлириғиму яхши йезилған әсәр керәк. Улар муәллипниң қандақ болса шундақ йезилған әсәрини алмайду, чүнки биздиму яхшини айривалғидәк дит бар. Шуңлашқа бәзидә миниатюриларни башқа тиллардин тәрҗимә қилишқа мәҗбурмиз. Тәрҗимә миниатюриларниң тамашибин тәрипидин яхши қобул қилинип келиватқанлиғиму һәқиқәт.  Демәк, у миниатюрилар һәзил-күлкә жанриға толуқ җавап бериду дегән сөз.  Растини ейтсам, бәзидә мәнму өзәмгә керәк миниатюрини өзәм йезишқа мәҗбурмән. Сәвәви, муәллипкә 1-2 ай бурун тапшурма бәрсәңму, у әсәрини елип кәлгичә, концерт өтүп кетиду.

— Сиз муәллипләрни өзиңиз таллаваламсиз? Пәқәт Сиз үчүн язидиған муәллипләр барму?

— Муәллипләр тапчил болуватқанда, уларни таллавелиш әқилгә мувапиқ әмәс. Бүгүнгичә Махмут Дәраев, Гүлбаһар Насирова, Шавкәт Нәзәров, Ершат Әсмәтов, Рабиләм Мәхсүтова кәби муәллипләрниң һәзиллирини сәһнигә елип чиқтим. Уларниң арисидин Ершат Әсмәтовниң әсәрлирини әң көп орунлидим. Ершат пәқәт мениң үчүнла язиду дәп ейталмаймән, лекин иккимизниң иҗадий һәмкарлиғимизда тамашибинни күлдүрүш билән биллә, шу күлкидин тоғра хуласә чиқиридиған әсәрләр сәһнигә чиқти. Бу һәмкарлиғимиз буниңдин кейинму давамлишиду дәп ишинимән. Мениңчә, артист билән муәллип иҗадий бирлишип ишлигән әсәр яман чиқмайду. Шуңлашқа муәллипләрниң театр һәм артистлар билән йеқин мунасивәттә болғини яхши. Чүнки яхши әсәр театрниңму, артистниңму, муәллипниңму дәриҗисини, тамашибинниң пәм-параситини көтириду.

— Биздә бүгүн пародия йоқ десәкму болиду. Һәзил-күлкини мошу жанрдин башлиған екәнсиз, репертуариңизни пародия билән бейитсиңиз болмамду? Яки биздә пародиягә лайиқ адәмләр йоқму?

— Һәқиқәтәнму, биздә пародия йоқ. Пародиягә объект болидиған адәмни әл тонуши керәк, чүнки кимниң хәлқигә немә яхшилиқ, немә яманлиқ қилғанлиғини баһалайдиғанму һәм хәлиқ. Башқа милләтләр өзлириниң тонулған шәхслири, һәтта Президент тоғрилиқ пародиялирини давамлиқ сәһнигә елип чиқип, сәмимий күлкә һасил қилиду. Бизниңму хәлқимизгә тонулған лидерлиримиз бар, бирақ һәрбир адәмниң һәзилни қобул қилиш сезимлири һәрхил болғачқа, уларни дорисам, «мени заңлиқ қиливатиду» дәп чүшинип, рәнҗәмдекин дәп ойлаймән. Өз вақтида Т.Аблизова, Р.Һашимова, Г.Сайитова, М.Нуриева вә башқиму артистларни пародия қилдим. Улар сәнъәт адәмлири болғачқа, мени тоғра чүшинип6 рәнҗимиди.  Улуқ Абай «Болмисаңму охшап бақ» дәп ейтқандәк, бәзидә өйдә ялғуз олтарғанда, ишик-деризәмни йепивелип, «бәлки лидерлиримизға охшап қалармән» дегән үмүттә уларни дораймән. Бу чақчақ, әлвәттә.

— Сатира билән һәзилму, уни язған адәмму һәммигә яқивәрмәйду. Һәзилдин өзини тонувелип, муәллипни яманлайдиған, һәтта саламлишиштин  қалидиған әһвалларму учрайдиғу…

— Ким немә демисун, сатира һәм юмор һечқачан йоқимайду. У җәмийәтниң иммунитети сүпитидә сақлинип кәлгән, йәниму давамлишиду. Байқиған болсиңиз, мән сәһнигә елип чиққан һәрбир әсәримни күлкә билән әмәс, тәрбийәвий әһмийәткә егә җиддий сөзләр билән аяқлаштуримән. Бу мениң сәһнигә күлкини елип чиқиштики әң асасий мәхситим. Чүнки өзимиздә әқил йәтмәй туруп, башқиға әқил ейтишни қоюп, қисқа өмүрдә мәнивий байлиғимизни мүмкинчиликниң баричә кәңәйтсәк, нур үстигә нур болатти.

—  Күлкә күни гезитханларға бир һәзил соға қилсиңиз?

—  Йол полицияси хадими көз жумуп, Алланиң алдиға берипту. Дозақ билән җәннәткә апиридиған икки йолниң оттурисида турған Алла уни сораққа елип: «Тирик чеғиңда қилған яхшилиғиң барму?» дәп сориса, «Бар», дәп җавап берипту. «Яманлиғиңчу?» дәп сориса, «Бар» дәпту. Алла: «У чағда мән саңа мону йолға чүш дәп ейталмаймән, икки йолниң қайсисиға чүшидиғанлиғиңни өзәң таллавал» десә, полиция хадими: «Мән икки йолниң оттурисидики постқа турсам боламду?» дегидәк.

Мәйрәм мубарәк болсун, қериндашлар! Алла бизни күлкидин айримисун!

— Мәзмунлуқ сөһбитиңизгә рәхмәт!

Сөһбәтләшкән Патигүл МӘХСӘТОВА.

Кәсипдашлар ләвзидин:

Руслан ТОХТАХУНОВ, Уйғур театриниң мудири:

— Саһибәм мениң П.И. Чайковский намидики колледжда биллә оқуған савақдишим. Бийилқи 8-Мартқа беғишланған һәзил-күлкә кечилигидин кейин мән Саһибәмниң талантиға йәнә бир қетим көз йәткүздүм.

Ялқунҗан ШӘМИЕВ, драма трупписиниң рәһбири, режиссер:

— Саһибәм Россия һәзил-күлкә юлтузлири Клара Новикова, Елена Воробей, Елена Степаненко охшаш сәһнигә ялғуз чиқип, үнүмлүк ишләватиду. У һазирҗаваплиғи түпәйли тамшибинни өзигә җәлип қилишни, улар билән ишләшни яхши билиду.

Махмут ДӘРАЕВ, күлкә маһири:

— Актрисиларниң ичидә Саһибәм ялғуз шагиртим. Униң тамашибинларниң қәлбигә йол тепип, алқишиға сазавәр болуватқанлиғиға һәрдайим хошалмән. Униңға зор ишәнчә билдүргәнликтин, кейинки вақитларда мәхсус Саһибәм өзи орунлайдиған миниатюриларни йезиватимән.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=23355#more-23355